Geoloqlardan böyük ARAŞDIRMA: Qlobal xəzinə xəritəsi hazırlandı

Tədqiqatçılar nadir torpaq elementləri ilə əlaqəli qeyri-adi vulkanik süxurların harada tapıldığını göstərən yeni qlobal xəritə hazırlayıblar və Yer kürəsi qitələrinin ən qədim və ən qalın hissələri ilə heyrətamiz bir əlaqə aşkar ediblər.

Yenicag.az xəbər verir ki, tədqiqat  “Nature Geoscience” jurnalında dərc olunub.

Kembric Universitetinin Yer Elmləri Departamentinin alimlərinin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq komanda müəyyən edib ki, nadir torpaq elementləri ilə zəngin olan bu maqmatik süxurlar planetin bərk xarici təbəqəsi olan litosferin dəyişmələri ilə sıx bağlıdır. Onların tapıntıları göstərir ki, qalın litosfer zaman keçdikcə dəyərli metalları özündə cəmləşdirmək qabiliyyətinə malik süxur növlərinin formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Nadir torpaq elementləri smartfonlar, elektrikli nəqliyyat vasitələri və külək mühərrikləri də daxil olmaqla, bir çox müasir texnologiyalarda mühüm komponentlərdir. Təmiz enerji texnologiyalarına tələbat artdıqca, ölkələr Çindən gələn idxaldan asılı olmaq əvəzinə, getdikcə daha çox təhlükəsiz daxili tədarük mənbələri axtarırlar.

Alimlər uzun müddətdir, nadir torpaq yataqlarının niyə bəzi bölgələrdə ortaya çıxdığını, digərlərində isə olmadığını anlamağa çalışırlar.

Hazırda bu mövzuya yönəlmiş 1 milyon funt-sterlinqlik tədqiqat layihəsinə rəhbərlik edən Kembric Yer Elmlərindən tədqiqatın baş müəllifi professor Salli Gibson deyib ki, nadir torpaq yataqlarının niyə məhz olduqları yerlərdə formalaşmasına böyük elmi maraq var.

Əvvəlki tədqiqatların çoxu fərdi yataqları və ya xüsusi bölgələri araşdırırdı. Bu tədqiqat isə problemi qlobal miqyasda nəzərdən keçirərək, eyni zamanda, Yerin səthinin dərinində baş verən prosesləri araşdırıb.

Tədqiqatı aparmaq üçün bütün dünyada toplanmış təxminən 9 min maqmatik süxur nümunəsindən kimyəvi məlumatlar bir araya gətirilib. Süxurların hamısı həll olunmuş CO2 ilə zəngin olub ki, bu da nadir torpaq elementlərinin konsentrasiyası ehtimalını artıran mühüm bir tərkib hissəsidir.

Bu süxurların çoxu olduqca qeyri-adidir və ilk dəfə 19-cu və 20-ci əsrin əvvəllərində müəyyən ediliblər.

Tədqiqatçılar süxur məlumat bazasını Yerin daxili hissəsinin təfərrüatlı seysmik görüntüləri ilə birləşdiriblər. Zəlzələ dalğalarından istifadə edərək komanda müxtəlif qitələrin altındakı litosferin qalınlığını və strukturunu xəritələşdirə bilib.

Tədqiqatda iştirak edən geofizik professor Sergey Lebedev deyib: “Zəlzələlərin seysmik dalğalarından istifadə edərək sonar dəniz dibindəki xüsusiyyətləri seçə bildiyi kimi, biz də litosferin kəsik görüntüsünü yarada bilərik. Bu xəritələşdirmədən görə bilərik ki, litosferin qalınlığı bu yataqları harada tapdığımız məsələsində yönləndirici rol oynayır”.

Alimlər aşkar ediblər ki, nadir torpaq elementləri ilə zənginləşmək üçün lazımi kimyəvi tərkibə malik süxurlar, əsasən, Yerin ən qalın və ən qədim litosferinin dik kənarları boyunca tapılır.

Tədqiqatçıların fikrincə, qalın litosfer mantiya süxurlarını yüksək təzyiq və nisbətən soyuq şəraitdə saxlayır və bu da ərimənin nə dərəcədə baş verə biləcəyini məhdudlaşdırır. Bu şəraitdə yerin dərində yalnız az miqdarda maqma formalaşır.

Bu maqma cibləri tez-tez litosferin altında tələyə düşür, orada yavaş-yavaş soyuyur və CO2 ilə zəngin maqmatik süxurlara çevrilərək bərkiyir. Sonrakı geoloji hadisələr bu süxurları yenidən qismən əridə bilər, bu da zaman keçdikcə nadir torpaq elementlərinin daha çox konsentrasiya olunmasına imkan verir, nəticədə iqtisadi cəhətdən dəyərli yataqlar formalaşır.

Komanda indi tədqiqatlarını genişləndirməyi və bura dünyanın əsas nadir torpaq mədənlərinin və yataqlarının çoxunu özündə saxlayan, yaşı 200 milyon ildən çox olan süxurları daxil etməyi planlaşdırır.