Prezident rəqəmsal müstəqillik bəyannaməsini imzaladı - Aqil Ələsgər Azərbaycanın yeni kiberdoktrinasından yazır

Azərbaycan Prezidentinin kibertəhlükəsizlik sahəsində idarəetmənin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı fərmanı sadəcə dövlət qurumunun adının dəyişdirilməsi və ya növbəti bürokratik tənzimləmə deyil. Bu sənəd kibertəhlükəsizliyin müasir dövrün əsas silahı kimi qəbul edilməsi və ölkənin rəqəmsal məkanında tamamilə yeni, qlobal standartlara cavab verən “Azərbaycan modeli”nin qurulmasıdır.

Məsələyə struktur dəyişikliyindən kənar, milli strateji baxış prizmasından yanaşdıqda fərmanın əsas məqamları və gətirdiyi yeniliklər bunlardır:

“İT məsələsi”ndən milli müdafiə silahına keçid

Əgər on il əvvəl kibertəhlükəsizlik yalnız kompüterləri virusdan qorumaq (lokal İT problemi) idisə, bu gün o, hibrid müharibələrin əsas cəbhəsidir. Fərmanla “elektron təhlükə” termininin birmənalı olaraq “kibertəhlükə” ilə əvəzlənməsi rəsmi Bakının müasir kiberreallıqları tam qəbul etdiyini göstərir. Dövlət artıq kiberböhranlara “texniki nasazlıq” kimi yox, “milli suverenliyə qəsd” kimi yanaşır və rəqəmsal məkanı ölkənin quru, hava və dəniz sərhədləri qədər toxunulmaz elan edir.

Proaktiv milli qalxan: rəqəmsal sərhədlərin hüquqi müstəviyə çıxarılması

Fərmanın, bəlkə də, ən inqilabi və diqqət yetirilməli sətiraltı mətni budur: “…ölkəyə daxil olan ümumi internet trafikində qlobal kiberhücumların qarşısını almaq məqsədilə… qabaqlayıcı tədbirlər görsün…”

Bu bənd Azərbaycanın ilk dəfə “rəqəmsal sərhəd” anlayışını qanunvericiliyə gətirilməsidir. Dövlət artıq “zərbəni alıb sonra bərpa etmək” modelindən imtina edir. Təhlükə vətəndaşın telefonuna, bankın serverinə və ya provayderə çatmadan – ölkəyə daxil olan magistral internet xəttlərində (sərhəddə) filtrasiya edilərək zərərsizləşdiriləcək.

Beynəlxalq təcrübə, müstəqil struktur: “Azərbaycan modeli”

ABŞ (CISA), Böyük Britaniya (NCSC) və İsrail (INCD) kimi qabaqcıl kibergüclərin doktrinasına əsaslanan Prezident yerli reallıqlara uyğunlaşdırılmış ikili kiber-mühafizə sistemi qurdu:

Hərbi və dövlət sirrləri: Sərt nizam-intizam və xüsusi rejim tələb etdiyindən fərmanla birmənalı olaraq xüsusi xidmət orqanlarının inhisarında saxlanılır;

Mülki sektor və ekosistem: Vətəndaşlar, banklar, fərdi məlumatlar və kommersiya qurumları isə yeni yaradılan Milli Kibertəhlükəsizlik Agentliyinə həvalə olunur. Bu hibrid balans resursların israfının qarşısını alır və idarəetmədə səlahiyyət ikiliyinə son qoyur.

Bürokratik zəncirlərin qırılması: 30 ştat limitindən biznes çevikliyinə

Köhnə Elektron Təhlükəsizlik Xidməti maliyyə cəhətdən büdcədən asılı və fərmanda qeyd edildiyi kimi, cəmi “30 ştat vahidi” ilə məhdudlaşdırılmış ağır bir aparat idi. Bu heyətlə qlobal haker qruplaşmalarına qarşı durmaq qeyri-mümkün idi.
Yeni agentliyin publik hüquqi şəxs (PHŞ) formatında yaradılması və “göstərdiyi xidmətlərdən əldə olunan vəsait” hesabına maliyyələşə bilməsi o deməkdir ki, dövlət kiberbazarın şərtlərinə uyğun olaraq yüksək maaşlı, peşəkar yerli kadrları və “ağ papaq” hakerləri öz sırasına cəlb edə biləcək.

Aqressiv dövlət nəzarəti və cəza sürəti

Fərmanda İnzibati Xətalar Məcəlləsi üzrə protokol tərtib etmək səlahiyyətinin rəis səviyyəsindən alınaraq sıravi mütəxəssislərə qədər endirilməsi də mühüm detaldır:

“…İdarə Heyətinin sədri, onun müavinləri, departament direktoru… baş mütəxəssis, böyük mütəxəssis, aparıcı mütəxəssis, mütəxəssis…”

Fərdi məlumatların qorunması qaydalarını pozan, sistemində sızma olan banklar, provayderlər və şirkətlər artıq ağır bürokratik ləngimələr olmadan, dərhal və yerindəcə cərimələnəcək. Bu, dövlətin tənzimləyici rıçaqlarının kəskin surətdə aqressivləşməsidir.

Qısacası, fərman adi struktur islahatı deyil, Azərbaycanın rəqəmsal müstəqillik bəyannaməsi və yeni kiberdoktrinasıdır.
Prezident İlham Əliyev bu tarixi gedişi ilə bəyan edir ki, XXI əsrdə fiziki sərhədləri və real torpaqları qorumaq nə qədər müqəddəs və stratejidirsə, dövlətin rəqəmsal hüdudlarını, strateji məlumat bazalarını və vətəndaşın rəqəmsal kimliyini qorumaq da eyni dərəcədə milli məsələdir.

Qlobal güclərin dünyanı kibermüharibə poliqonuna çevirdiyi bir vaxtda, Azərbaycan ağır işləyən köhnə bürokratik zəncirləri birdəfəlik qırıb atır. Ölkə rəqəmsal məkanda artıq zərbə gözləyən passiv hədəf deyil; kibertəhdidləri hələ ölkə sərhədinə girmədən magistral xəttlərdəcə məhv edən, öz kadr kapitalını dövlətin gücü ilə birləşdirən və öz şərtlərini diktə edən müstəqil, aqressiv və qüdrətli bir kibergövdədir. Sərhədlər təkcə postlarda deyil, artıq serverlərdə də zirehlənir!

Aqil Ələsgər