ABŞ-nin Hörmüz imtahanı: İranın boğaz üzərindən dünyanı şantaj kartı…

Qayser Nəvvab, xüsusi olaraq “Yeni Çağ” üçün

Yaxın Şərqdə davam edən gərginlik artıq elə bir mərhələyə çatıb ki, proseslərin taleyi getdikcə tək bir strateji nöqtədən – Hörmüz boğazından asılı vəziyyətə düşür. Cəmi 34 kilometr enində olan bu su yolu dünya enerji sisteminin “dar boğazı” hesab olunur. Məhz buna görə beynəlxalq maliyyə dairələrində də tez-tez vurğulanır ki, əsas məsələ boğazın öz dəyəri deyil, kim tərəfindən və hansı şərtlərlə idarə olunmasıdır.

Bu gün Hörmüz boğazından gündə təxminən 20–21 milyon barel neft və kondensat daşınır, həmçinin dünya mayeləşdirilmiş qaz ticarətinin təxminən 20 faizi məhz bu marşrutdan keçir. Bu səbəbdən burada yaranan hər hansı risk təkcə regional deyil, qlobal iqtisadi təhlükə kimi qiymətləndirilir. Əgər ABŞ və müttəfiqləri bu marşrut üzrə təhlükəsiz keçidi təmin etməkdə çətinlik çəkərsə, bu, Vaşinqtonun hərbi və diplomatik imkanlarının real hədlərini ortaya çıxara bilər.

Hərbi toqquşmalar və artan risklər

2026-cı ilin fevral ayının sonlarından etibarən ABŞ və İsrail tərəfindən İranın nüvə, raket və komanda mərkəzlərinə zərbələr endirilib. Buna cavab olaraq Tehran raket hücumları, pilotsuz uçuş aparatları və kommersiya gəmilərinə qarşı təzyiq aksiyaları ilə reaksiya verib. Mart ayının ortalarına doğru artıq ondan çox tanker müxtəlif formalarda hücuma məruz qalıb və ya təhdid edilib. Nəticədə sığorta haqları kəskin artıb, boğazdan keçən gündəlik gəmi sayı isə nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb.

Hörmüz boğazının coğrafiyası da İranın mövqeyini gücləndirən əsas amillərdən biridir. Gəmi marşrutlarının mühüm hissəsi İranın ərazi sularına yaxın yerləşir və bu, Tehrana həm hüquqi, həm də praktiki təsir imkanları verir. Sahilboyu yerləşdirilmiş gəmi əleyhinə raket sistemləri, dəniz minaları, sürətli hücum katerləri və sualtı qayıqlar İranın asimmetrik üstünlüyünü formalaşdırır. Hətta boğazın tam bağlanması olmadan belə, qismən pozuntular və ya elektron müdaxilə beynəlxalq ticarətə ciddi zərbə vurmağa kifayət edir.

Enerji bazarları üçün kritik ssenarilər

Hörmüz boğazı vasitəsilə daşınan neft dünya dəniz yolu ilə ticarət olunan neftin təxminən dörddə birini təşkil edir. Bu axının cəmi 30–50 faiz azalması belə bazardan gündə 6–10 milyon barel neftin çıxması deməkdir. Bu həcm bir neçə OPEC ölkəsinin ümumi istehsalına bərabər sayılır və belə bir vəziyyət qlobal enerji qiymətlərində kəskin sıçrayış yarada bilər.

Enerji analitiklərinin hesablamalarına görə, boğazın uzun müddət bağlanması “Brent” markalı neftin qiymətini ekstremal ssenaridə 150–200 dollar aralığına qədər yüksəldə bilər. Tarix göstərir ki, 1973-cü il enerji böhranı və 1990–1991-ci illər Körfəz müharibəsi zamanı oxşar kəsintilər dünya iqtisadiyyatında ciddi tənəzzülə səbəb olmuşdu. Bu gün isə qlobal iqtisadiyyat daha çox enerji asılılığı fonunda fəaliyyət göstərdiyi üçün risk daha geniş miqyaslı hesab olunur.

ABŞ üçün strateji imtahan

Vaşinqton üçün əsas problem ondan ibarətdir ki, ayrı-ayrı konvoyları qorumaq mümkündür, lakin bütün boğazın təhlükəsizliyini uzun müddət təmin etmək həm resurs, həm də siyasi baxımdan olduqca bahalıdır. ABŞ artıq strateji ehtiyatlardan istifadə edib və bəzi alternativ marşrutları aktivləşdirməyə çalışır. Lakin Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və İraq üzərindən keçən boru kəmərlərinin boş gücü ümumilikdə gündə cəmi 4–5 milyon barel təşkil edir ki, bu da Hörmüz boğazının yerini tam doldura bilmir.

Bu şəraitdə İranın strategiyası daha çox psixoloji və iqtisadi təzyiq üzərində qurulub. Tehran üçün boğazı tam bağlamaq vacib deyil. Epizodik hücumlar, mina təhlükəsi barədə xəbərdarlıqlar və texniki müdaxilələr belə kifayət edir ki, sığorta haqları artsın, daşınma geciksin və dünya bazarında qeyri-müəyyənlik dərinləşsin.

Qlobal güc balansının sınağı

Mövcud vəziyyət yalnız regional münaqişə deyil, həm də böyük dövlətlərin qlobal güc balansı baxımından ciddi test kimi qiymətləndirilir. ABŞ uzun illər ərzində strateji dəniz yollarının təhlükəsizliyinin əsas təminatçısı kimi çıxış edib. Əgər bu funksiya zəifləyərsə və ya effektiv şəkildə icra olunmazsa, bu, beynəlxalq nüfuzun azalması kimi qəbul edilə bilər.

Tarixdə buna bənzər nümunələr mövcuddur. XVII əsrdə Niderlandın dəniz üstünlüyünü itirməsi və 1956-cı ildə Süveyş böhranından sonra Böyük Britaniyanın geri çəkilməsi həmin dövlətlərin qlobal liderlik mövqelərinin zəifləməsinə səbəb olmuşdu. Bu baxımdan, Hörmüz boğazı üzərində baş verənlər təkcə hərbi toqquşma deyil, həm də XXI əsrin geosiyasi istiqamətini müəyyən edə biləcək strateji qarşıdurma kimi qiymətləndirilir.

Müəllif haqqında: Qayser Nəvvab Asiya, Afrika və Latın Amerikasında əməkdaşlığı təşviq edən BRISD platformasının sədridir.

Yenicag.az