İranda mollaları generallar əvəzləyir: Qalibafın rejim içərisində ildırımsürətli yüksəlişinin PƏRDƏARXASI

İran parlamentinin sədri Məhəmməd Baqir Qalibafin son hadisələr fonunda ön plana çıxması təsadüfi proses deyil.

Bu, Tehranda formalaşan yeni güc balansının və təhlükəsizlik elitasının siyasi hakimiyyət üzərində təsirinin artmasının göstəricisidir. Yenicag.az ərəb mənbələrinə əsasən xəbər verir ki, xüsusilə dini lider Əli Xameneinin aradan çıxması ilə yaranan boşluq İran daxilində “siyasi legitimlik” deyil, “təhlükəsizlik legitimliyi” modelinin güclənməsinə gətirib çıxarır.

Başqa sözlə, İran artıq ideoloji rəhbərlikdən daha çox təhlükəsizlik strukturlarının idarə etdiyi bir mərhələyə daxil olur.

Gücün mərkəzi dəyişir: mollalardan generallara

Son illərdə İranın siyasi sistemində müşahidə olunan əsas trend dini-siyasi elitanın tədricən hərbi-təhlükəsizlik elitası ilə əvəzlənməsidir. Qalibaf bu keçidin simvolik fiqurlarından biridir. Onun keçmişi klassik siyasətçidən çox, təhlükəsizlik aparatının məhsulu kimi formalaşıb:
• İnqilab Keşikçiləri sistemində yüksəliş
• Polis və təhlükəsizlik strukturlarına rəhbərlik
• Etirazların sərt şəkildə yatırılması təcrübəsi
• Böyük şəhər idarəçiliyində (Tehran) uzunmüddətli idarəçilik

Bu profil İranın böhran dövrlərində ən çox ehtiyac duyduğu tip lider modelidir-kompromis axtaran siyasətçi yox, sistemin təhlükəsizliyini prioritet sayan idarəçi.

Qalibafın yüksəlişi: varislik oyununun başlanğıcı

İran siyasi sistemində əsas sual artıq budur: Xameneidən sonra kim?

Bu mübarizədə bir neçə əsas fiqur var, lakin Qalibafın üstünlüyü ondadır ki, o, üç əsas mərkəzin ortaq kəsişmə nöqtəsində dayanır:
1. Təhlükəsizlik strukturları (SEPAH)
2. Siyasi institutlar (parlament və icra strukturları)
3. Dini təbəqə ilə əlaqələr

Bu üçlük İran sistemində hakimiyyətin real dayaqlarıdır. Qalibaf isə bu dayaqların hamısına çıxışı olan nadir fiqurlardan biridir.

Sərt ritorika – zəifliyin yox, hazırlığın əlaməti

Qalibafın ABŞ və İsrailə qarşı sərt bəyanatları emosional reaksiya kimi görünə bilər. Lakin strateji baxımdan bu ritorika daha çox daxili auditoriyaya yönəlib.

Bu mesajın əsas məqsədləri:
• Sistem daxilində legitimlik qazanmaq
• Təhlükəsizlik elitasının lideri kimi möhkəmlənmək
• Varislik yarışında mövqeni gücləndirmək
• Böhran dövründə “sərt lider” imici yaratmaq

İran tarixində böhran dövrlərində həmişə sərt fiqurlar ön plana çıxıb. Qalibaf da bu tarixi modelin müasir versiyası kimi çıxış edir.

Real risk: İranın “təhlükəsizlik dövləti”nə çevrilməsi

Əgər Qalibaf və onun təmsil etdiyi xətt güclənərsə, İranın idarəçilik modeli daha da sərtləşə bilər. Bu isə bir neçə strateji nəticə doğura bilər:

1. Daxildə:
• Etirazlara daha sərt müdaxilə
• Siyasi azadlıqların məhdudlaşdırılması
• Təhlükəsizlik aparatının rolunun artması

2. Regionda:
• Proksi qüvvələrin aktivləşməsi
• Regional eskalasiyanın artması
• Diplomatik manevr imkanlarının azalması

3. Qərblə münasibətlərdə:
• Gərginliyin uzunmüddətli xarakter alması
• Sanksiya təzyiqinin davam etməsi
• Kompromis imkanlarının zəifləməsi

Qalibaf – keçid dövrünün adamı

Qalibafın yüksəlişi bir şəxsin uğuru deyil, sistemin refleksidir. İran siyasi sistemi təhlükə hiss etdikdə həmişə təhlükəsizlik elitasına söykənib.

Bu səbəbdən Qalibafın rolu yalnız parlament sədri statusu ilə məhdudlaşmır. O, hazırda:
• böhran dövrünün idarəçisi
• təhlükəsizlik elitasının siyasi siması
• mümkün varislik prosesinin əsas iştirakçılarından biri

kimi çıxış edir.

Başqa sözlə, Qalibafın yüksəlişi İranın gələcək siyasi kursunun istiqamətini göstərən siqnaldır – daha sərt, daha mərkəzləşmiş və daha təhlükəsizlik yönümlü bir sistem.

Amir Aqiloğlu