İrana xarici müdaxilə RİSKİ: Mümkün hərbi toqquşma regional təhlükəsizliyə necə təsir edəcək?

İrandakı mövcud vəziyyət artıq sadə narazılıq dalğası deyil, dövlətin bütün sütunlarını sarsıdan sistemli böhrana çevrilib.

2025-ci ilin son günlərindən başlayıb 2026-cı ilin yanvarında pik həddinə çatan bu etirazlar, əsasən, milli valyutanın kəskin dəyər itirməsi və hiperinflyasiya kimi iqtisadi amillərlə alovlansa da, qısa müddətdə siyasi inqilab xarakteri alıb. Hazırda ölkənin 30-dan çox əyalətində davam edən aksiyalar 2022-ci ildəki hadisələrdən daha genişmiqyaslı hesab olunur və rejimin cavabı da bir o qədər sərt olub. Hesabatlara görə, toqquşmalarda ölənlərin sayı artıq yüzlərlə, bəzi iddialara görə, minlərlə ölçülür. İnternetin kəsilməsi və paytaxt Tehran başda olmaqla, iri şəhərlərə hərbi bölmələrin yeridilməsi vəziyyətin kritikliyini göstərib.

Xüsusilə ABŞ-nin mümkün hərbi müdaxiləsi məsələsi artıq sadəcə nəzəri müzakirə deyil, real hərbi-siyasi ssenari kimi gündəmə gəlib. Vaşinqtondan gələn rəsmi xəbərdarlıqlar regionda gərginliyi son həddə çatdırıb. ABŞ-nin birbaşa hərbi müdaxiləsi ehtimalı böyük olsa da, bu, kifayət qədər riskli mərhələdir. Belə bir müdaxilə reallaşacağı təqdirdə, ilk növbədə, İranın daxili dinamikasında iki fərqli reaksiya yarana bilər: ya xalq xarici hərbi dəstəyi fürsət bilib rejimi tamamilə devirmək üçün son həmləsini edər, ya da güclü millətçilik hissləri fonunda dövlətin ətrafında birləşmə tendensiyası baş qaldırar. Lakin indiki şəraitdə xalqın mövcud idarəetmədən dərin narazılığı birinci ssenarini daha mümkün edib.

Regiondakı dəyişikliklərə gəldikdə isə, ABŞ-nin müdaxiləsi zəncirvari reaksiya yaradıb Yaxın Şərqin xəritəsini və güc balansını kökündən dəyişə bilər. İranın belə bir hücuma cavab olaraq İsrailə və regiondakı ABŞ bazalarına raket zərbələri endirməsi qaçılmaz görünüb ki, bu da böyük regional müharibə deməkdir. Bu prosesdə Azərbaycan üçün də ciddi çağırışlar yaranıb. bir tərəfdən milyonlarla soydaşımızın yaşadığı qonşu ölkədəki qeyri-sabitlik və mümkün qaçqın axını, digər tərəfdən isə regionun iqtisadi-tranzit əhəmiyyətinin zərər görməsi riski var. Eyni zamanda, İranın regional təsir rıçaqlarının zəifləməsi regionda Türkiyə və İsrailin nüfuzunun artmasına, həmçinin Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi konfiqurasiyanın formalaşmasına yol açıb. Beləliklə, xarici müdaxilə yalnız Tehranı deyil, bütün Yaxın Şərqi uzunmüddətli və proqnozlaşdırılması çətin olan bir transformasiya dövrünə sürükləyə bilər.

Bu hərbi və siyasi gərginlik fonunda dünya iqtisadiyyatının ana arteriyası sayılan enerji bazarları da ciddi bir sarsıntı dövrünə qədəm qoyub. İranın Hörmüz boğazı üzərindəki nəzarəti və bu su yolunu bağlamaq hədələri qlobal neft tədarükünün təxminən beşdə birini risk altına atıb ki, bu da birjalarda qiymətlərin kəskin şəkildə sıçramasına rəvac verib. Müdaxilə ssenarisi reallaşdığı təqdirdə, neftin bir barelinin qiymətinin qısa müddətdə 150 dolları ötməsi qlobal inflyasiyanı yenidən alovlandırıb, xüsusilə Avropa və Asiyanın enerji idxalından asılı olan ölkələrində iqtisadi durğunluq təhlükəsi yaradıb.

Digər tərəfdən, İranın daxilindəki hasilat infrastrukturunun zərər görməsi və ya sanksiyaların daha da sərtləşməsi qlobal bazardan gündəlik milyonlarla barel xam neftin çıxarılması ilə nəticələnib. Bu boşluğu doldurmaq üçün Səudiyyə Ərəbistanı və digər “OPEK+” ölkələrinin hasilatı artırmaq cəhdləri isə hələ ki bazardakı panikanı tam sakitləşdirə bilməyib. Enerji təhlükəsizliyi məsələsi artıq sadəcə iqtisadi deyil, birbaşa milli təhlükəsizlik prioritetinə çevrilib və bir çox ölkələri alternativ enerji mənbələrinə keçidi sürətləndirməyə və ya yeni tədarük marşrutları axtarmağa məcbur edib.

Azərbaycan üçün bu vəziyyət ikitərəfli mənzərə yaradıb; neft və qaz qiymətlərinin artması dövlət gəlirlərini müvəqqəti olaraq yüksəltsə də, regiondakı hərbi risklər enerji dəhlizlərinin təhlükəsizliyinə dair ciddi suallar doğurub. Beləliklə, İrandakı etirazlar və ona mümkün xarici müdaxilə sadəcə bir rejimin taleyini deyil, həm də dünya iqtisadiyyatının yaxın onillikdəki inkişaf trayektoriyasını və qlobal enerji arxitekturasını kökündən yeniləyib.

Camal Cavanşir