Rusıya-Ukrayna savaşından daha ciddi MÜHARİBƏ: İqtisadi nəticələri bütün dünyaya təsir edir

Yaxın Şərq üzrə mütəxəssis, qlobal müdafiə yazarı Eylem Okumuş, xüsusi olaraq “Yeni Çağ” üçün

ABŞ və İsrailin İrana qarşı hücumları ilə başlayan müharibə intensiv şəkildə davam edir. Savaş təkcə döyüş meydanında deyil, həm də diplomatiya, regional ittifaqlar və qlobal enerji marşrutları üzərində öz təsirini göstərir. İranın reaksiyası və əks-hücumları münaqişənin bir müddət də dərinləşəcəyinə işarə edir.

Diplomatik kanallar hələ açıq olsa da, hər iki tərəfin ritorikası münaqişənin qısa müddətdə bitməyəcəyini nümayiş etdirir. ABŞ əməliyyatların məhdud zaman çərçivəsində tamamlanacağını iddia etdiyi halda, İran yalnız özünün müəyyən etdiyi şərtlər daxilində danışıqlar apara biləcəyini bəyan edir. Bu vəziyyət sahədəki qarşıdurmanın diplomatik yollarla həllinin qarşısında ciddi maneə yaradır.

Enerji xəttlərində yaşanan fasilələr müharibənin iqtisadi fəsadlarını birbaşa üzə çıxarır. Hörmüz boğazı faktiki olaraq bağlıdır və neft qiymətləri əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlib. İranın neft ixrac potensialının azalması regional və qlobal bazarlara mənfi təsir göstərir. Eyni zamanda, gübrə və kənd təsərrüfatı xammalı tədarükündəki kəsintilər təkcə regional deyil, həm də qlobal qida təhlükəsizliyini təhdid edir. Enerji və iqtisadiyyat ölçüsü hərbi əməliyyatlardan asılı olmayaraq, ciddi nəticələrə yol açır.

İranın daxili siyasəti də müharibə səbəbindən ciddi təzyiq altındadır. Təhlükəsizlik qüvvələri ABŞ və İsrail ilə əlaqəli olduğu iddia edilən şəxslərə qarşı əməliyyatlar keçirir. Bu, təkcə müxalifəti nəzarət altında saxlamaq üçün deyil, həm də rejimin daxili nizam-intizamını gücləndirmək strategiyasının tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir. İqtisadi böhran və gündəlik həyatın getdikcə çətinləşməsi əhalinin mənəviyyatına və sosial quruluşa birbaşa təsir edir.

Münaqişə artıq yalnız iki tərəflə məhdudlaşmır, regional aktorlar da prosesdə aktiv rol oynayır. Xüsusilə bəzi Körfəz ölkələri və regiondakı milis qrupların müdaxiləsi ilə müharibənin yaxın həftələrdə quru əməliyyatlarına keçə biləcəyi ehtimal olunur. Enerji və iqtisadi təsirlər hərbi qarşıdurmanı üstələyərək qlobal balansları təhdid edəcək həddə çatıb.

Müşahidələr göstərir ki, İran təkcə hərbi tərəf deyil, eyni zamanda diplomatiya, iqtisadiyyat və enerji üzərindən aparılan çoxşaxəli mübarizənin mərkəzindədir. Müharibənin mövcud gedişatı regional balansların dəyişməsinə, enerji xəttlərinin yenidən formalaşmasına və uzunmüddətli iqtisadi nəticələrin yaranmasına zəmin hazırlayır.