Trampın Qrenlandiya İŞTAHASI: Ada hansı hallarda ABŞ ərazisi ola bilər? - TƏHLİL

Qrenlandiyanın ABŞ-yə qatılması ideyası beynəlxalq hüquq, geosiyasi balans, regional təhlükəsizlik və daxili hüquqi prosedurların kəsişməsində duran mürəkkəb bir mövzudur.

Bu məsələni real və hüquqa uyğun ssenarilər, praktik siyasi imkanlar, mümkün reaksiyalar və nəticələr prizmasından təhlil edəndə “mümkündürmü?” sualı sadə “bəli” və ya “xeyr” cavabından daha çox şərtlərə, razılaşmalara və legitimlik meyarlarına bağlı görünür.

Birincisi, güc yolu ilə “anneksiya” beynəlxalq hüquqa ziddir. BMT Nizamnaməsinin gücdən istifadəni və ya güc hədəsini ərazi əldə etmək məqsədilə tətbiqini qadağan edən prinsipi, eləcə də xalqların öz müqəddəratını təyinetmə hüququnun müasir praktikası istənilən zorakı yolun legitimliyini istisna edir. Yəni hərbi təzyiq, birbaşa işğal və ya iqtisadi məcburetmə fonunda həyata keçirilən anneksiya həm hüquqi, həm də siyasi baxımdan qəbulolunmazdır. Bu, təkcə beynəlxalq hüquqa zidd deyil, həm də Qərb alyansları daxilində ABŞ-nin normativ liderliyinə ciddi zərbə vurardı. Deməli, “güc yolu” ssenarisi real siyasətdə dayanıqlı deyil və ABŞ üçün strateji baxımdan baha və zərərli nəticələr doğura bilər.

İkincisi, konsensusa əsaslanan, hüquqa uyğun “transfer” ssenarisinin nəzəri çərçivəsi mövcuddur. Tarixdə ərazilərin satın alınması, suverenliyin müqavilə ilə ötürülməsi kimi presedentlər var, lakin bugünkü normalar və Qrenlandiyanın statusu bu yolu son dərəcə çətinləşdirir. Qrenlandiya Danimarka Krallığının tərkibində muxtar ərazidir və geniş özünüidarə institutlarına malikdir. Belə bir transfer üçün ən azı üç paralel legitimlik sütunu tələb olunur: Danimarkanın konstitusion və siyasi razılığı, Qrenlandiya cəmiyyətinin demokratik təsdiqi (praktikada referendumsuz belə bir qərar təsəvvür edilməzdir) və ABŞ-nin daxili hüquqi prosedurlarının tamamlanması (müqavilənin bağlanması, Senatın ratifikasiyası, ərazinin statusunu müəyyən edən qanunvericilik). Bu üç sütundan hər hansı birinin çatışmazlığı prosesi hüquqi və siyasi baxımdan dayandırar. Üstəlik, “satınalma” texniki olaraq mümkün olsa belə, bu günün dekolonizasiya meyarları və yerli icmaların hüquqları kontekstində prosesin mərkəzində qrenlandiyalıların azad iradəsi durmalıdır; yəni məhz onların seçimi “kimdən çox kimə?” sualını həll edən əsas legitimlik mənbəyidir.

Üçüncüsü, ABŞ-nin daxili hüququ baxımından belə bir addım müqavilə hüququ və konstitusion prosedurların kombinasiyasını tələb edir. Praktik olaraq dövlətlərarası müqavilə ilə suverenliyin ötürülməsi, ABŞ Konqresinin ərazinin “inkorporasiyası”nı və idarəetmə rejimini tənzimləyən qanunu, sakinlərin hüquq və vəzifələrinin müəyyənləşdirilməsi, federal və ştat səlahiyyətlərinin bölüşdürülməsi kimi məsələlər gündəmə gələcək. Belə razılaşmanın maliyyə, sosial siyasət, infrastruktur, müdafiə və ekoloji blokları ayrı-ayrı müzakirə paketləri kimi formalaşdırılmalıdır. Qrenlandiyanın Arktik ekosistemi və yerli xalqların hüquqları bu paketlərin mərkəzi mövzularından biri olacaq. Müasir hüquqi və etik standartlarda bu amillər sadəcə “əlavə şərt” deyil, razılaşmanın dayanıqlılığını təmin edən əsas sütundur.

Dördüncüsü, geosiyasi baxımdan Qrenlandiyanın strateji çəkisi yüksəkdir. Arktik marşrutlar, resurslar, kosmik və hava-oda inteqrasiya olunmuş müdafiə infrastrukturu, eləcə də ABŞ-nin artıq mövcud olan təhlükəsizlik öhdəlikləri (məsələn, adadakı baza və ikitərəfli müdafiə çərçivələri) bu ərazini NATO-nun Şimal flanqında kritik qovşağa çevirir. Hüquqa uyğun, konsensusla həyata keçirilən suverenlik dəyişimi belə, NATO-nun daxilində siyasi koordinasiya, əməliyyat interfeyslərinin yenidən tənzimlənməsi və Danimarka-ABŞ-Qrenlandiya üçtərəfli mexanizmlərinin yenilənməsi zərurətini doğura bilər. Güc yolu ilə ssenari isə NATO-nun daxilində ciddi parçalanma, alyansın etibarına sistemli zərər, Avropa İttifaqı ilə münasibətlərdə böhran, Arktik Şuranın paralizi, BMT Baş Assambleyasında geniş qınaq və mümkün sanksiya gündəliyi deməkdir. Belə konfrontasiya Moskvanın informasiya və diplomatik imkanlarını genişləndirər, Pekinin Arktik narrativləri üzərindən normativ mübahisələrdə boşluqlar tapmasına şərait yaradar və Qərbin vahid mövqeyini sarsıda bilər.

Beşincisi, Avropa və regional siyasi reaksiyalar proqnozlaşdırıla biləndir. Danimarka hökuməti və ictimaiyyəti belə bir suverenlik dəyişimini – xüsusilə hər hansı məcburetmə elementləri ilə güclü şəkildə rədd edər. Hətta konsensus yolu ilə razılaşma gündəmə gəlsə belə, Kopenhagenin siyasi legitimliyi qrenlandiyalıların açıq və azad iradəsinə bağlanacaq. Avropa İttifaqı hüquqa zidd ssenaridə sərt siyasi qınaq, iqtisadi-siyasi tədbirlər və transatlantik gündəmin yenidən çərçivələnməsi ilə cavab verə bilər. Hüquqa uyğun ssenaridə isə diqqət prosesi şəffaf və hüquq-mərkəzli saxlamaq, yerli icmaların hüquqlarını və ekoloji standartları qorumaq üzərində cəmlənər. Arktik Şura aktorları çevik sabitlik, ekosistem qoruması və yerli xalqların təmsilçiliyi mövzularını önə çıxararaq normativ standartların zəifləməsinə qarşı kollektiv mövqe formalaşdırmağa çalışacaqlar.

Altıncısı, Qrenlandiya cəmiyyətinin baxışı həlledicidir. Son illərdə muxtariyyətin möhkəmlənməsi, yerli idarəetmənin təsir dairəsinin artması və iqtisadi strateji layihələr ətrafında mübahisələr göstərir ki, adanın gələcəyi ilə bağlı qərarlar xarici paytaxtlardan çox Nuukun siyasi və ictimai spektrində formalaşır. Hər hansı suverenlik dəyişikliyi ideyasının legitimliyi referendumsuz, açıq ictimai müzakirəsiz və sosial-ekoloji təminatlar olmadan mümkün deyil. Yerli mədəniyyətin, dilin, təhsil və səhiyyə sistemlərinin qorunması, resursların ədalətli bölüşdürülməsi və gəlir rejimlərinin yerli icmaların rifahına yönəldilməsi kimi şərtlər qrenlandiyalılar üçün hüquqi mətnlər qədər real həyat təminatı anlamına gəlir.

Yeddincisi, iqtisadi ölçülər siyasi qərarların dayanıqlılığına birbaşa təsir edir. “Satınalma”nın maliyyə paketi yalnız nominal “qiymət” deyil, uzunmüddətli investisiya planları, infrastruktur modernləşməsi, ekoloji bərpa proqramları, yerli sahibkarlığın gücləndirilməsi və regional əlaqələrin inkişafını ehtiva etməlidir. Arktik klimata uyğun texnologiyalar, dayanıqlı enerji, telekommunikasiya və logistika şəbəkələri olmadan belə bir inteqrasiya praktiki təsirini itirər. Bu paket həm də beynəlxalq etimadı təmin edən şəffaflıq mexanizmləri və hesabatlılıq standartları ilə müşayiət olunmalıdır.

Bütün bu çərçivəni birləşdirən nəticə belədir: ABŞ-nin Qrenlandiyanı “ABŞ torpaqlarına qatması” yalnız hüquqa tam uyğun və çoxpilləli konsensus mexanizmləri ilə mümkündür. Danimarka, Qrenlandiya və ABŞ institutları arasında paralel legitimlik tələb olunur, yerli icmaların açıq razılığı və uzunmüddətli sosial-ekoloji təminatlar bu prosesin mərkəzində dayanmalıdır. Zorakı, təzyiqə əsaslanan və ya “anneksiya”nı xatırladan hər hansı yol beynəlxalq hüquqa ziddir və geniş miqyaslı diplomatik-siyasi böhrana, sanksiyalara, alyanslar daxilində parçalanmaya və ABŞ-nin normativ liderliyinə ciddi zərərə səbəb olar. Hüquqa uyğun ssenaridə belə proses ancaq uzun illərə yayılan, şəffaf, iştirakçı və dayanıqlı inkişaf paketləri ilə müşayiət olunduqda reallıq qazanır. Əks halda, ideya siyasi simvolikadan kənara çıxmır. Bu mənada, sualın cavabı “edicə bilərmi?” deyil, “necə və kimlərlə birlikdə, hansı şərtlərlə, hansı təminatlarla?”dır. Bu sualın cavabını isə hüquqi mətnlərdən çox qrenlandiyalıların iradəsi, Danimarkanın konstitusion çərçivəsi və beynəlxalq normativ sistemin sərhədləri müəyyənləşdirir.

“Yeni Çağ” Analitik Qrupu