“Əgər 2026-cı ildə Ermənistan ərazisində tikinti işlərinə başlanmasa…” - Amerikalı analitikdən Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı HƏYƏCAN TƏBİLİ

ABŞ-nin tanınmış analitiklərindən biri, Hudson İnstitutunun baş elmi işçisi Luk Koffi Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin perspektivi ilə bağlı məqalə yazıb.

Yenicag.az xəbər verir ki, yazıda Azərbaycanın sülhə hazır olduğu, Ermənistanın isə Trampa rəğmən prosesə ləng yanaşdığı qeyd olunur.

Xatırladaq ki, Luk Koffi uzun illər Böyük Britaniya parlamentində və ABŞ-də müxtəlif analitik mərkəzlərdə çalışıb. O, bir müddət “Heritage Foundation”da da yüksək vəzifələrdə fəaliyyət göstərib və ABŞ Konqresi, Pentaqon və NATO strukturları üçün məsləhətçi kimi çıxış edib. Onun məqalələri və şərhləri “The Wall Street Journal”, “Foreign Policy”, “National Interest”, “The Hill”, “Arab News” və digər nüfuzlu beynəlxalq media orqanlarında dərc olunur. Luk CoffeyKoffi xüsusilə Rusiya, İran, Türkiyə və post-sovet məkanı ilə bağlı sərt və realist mövqeyi ilə tanınır.

Yenicag.az məqaləni təqdim edir:

Ermənistan–Azərbaycan sülh prosesi sürət tələb edir

ABŞ Prezidenti Donald Trampın Ağ Evdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevi və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanı qəbul etdiyi tarixi görüşdən artıq beş aydan çox vaxt keçib. Həmin görüşdə əldə olunan və yekunlaşdırıldıqdan sonra Cənubi Qafqazda ən uzunmüddətli münaqişəyə son qoya biləcək sülh sazişi üçün mühüm irəliləyiş əldə edilmişdi.

Ermənistan və Azərbaycan arasında döyüşlər Sovet İttifaqının son illərində başlamışdı. Erməni qüvvələri Azərbaycanın ərazilərinin böyük hissəsini işğal etmişdi və bu işğal təxminən 30 il davam etdi. Yalnız 2020 və 2023-cü illərdə baş vermiş iki qısa müharibə nəticəsində Azərbaycan bu torpaqlar üzərində nəzarəti bərpa etdi.

Onilliklər davam edən zorakılıqdan sonra indi hər iki tərəf sülhə səmimi şəkildə hazır görünür. Lakin Tramp Oval kabinetə qayıdana qədər tərəflər real çıxış yolu tapa bilməmişdilər. Avqust ayında isə Azərbaycan və Ermənistan liderləri Trampın iştirakı ilə sülh müqaviləsini ratifikasiya etmək və münasibətləri normallaşdırmaq barədə razılaşma imzaladılar. Həmin vaxt ratifikasiya prosesinin təxminən 12 ay çəkəcəyi gözlənilirdi. İndi bu müddətin demək olar ki, yarısı keçib, amma real irəliləyiş azdır və bir neçə əsas məsələ hələ də açıq qalır. Bu fürsətin reallaşıb-reallaşmayacağını dörd əsas amil müəyyən edəcək.

Birinci sınaq Paşinyanın siyasi sabitliyidir. Ermənistan iyun ayında parlament seçkilərinə gedir. O, Azərbaycanla barışıq yolunu tutmaqda siyasi cəsarət göstərsə də, ölkə daxilində sərt millətçi qüvvələr onun rəhbərliyini və sülh prosesinin legitimliyini şübhə altına alırlar. Bu qruplar çox vaxt minlərlə kilometr uzaqda yaşayan, yeni münaqişənin nəticələrindən uzaq olan erməni diasporunun bəzi hissələri tərəfindən də ruhlandırılır. Seçkilərin gərgin keçəcəyi gözlənilir və ondan sonrakı siyasi sabitlik sülh prosesinin davamı üçün həlledici olacaq.

Bu məsələ ilə sıx bağlı olan digər həssas, amma çox vacib mövzu Ermənistanın konstitusiyasıdır. Azərbaycan açıq şəkildə bildirib ki, Bakı yekun sülh sazişini ratifikasiya etməzdən əvvəl bu məsələ həll olunmalıdır. Ermənistan konstitusiyasında 1990-cı il müstəqillik bəyannaməsinə istinad var və bu sənəd dolayı yolla Azərbaycana qarşı ərazi iddiası ehtiva edir. Həmin bəyannamə 1989-cu ildə Ermənistan SSR Ali Soveti ilə Azərbaycan SSR-də yaşayan ermənilər arasında qəbul olunmuş və hər iki ərazidə yaşayan ermənilərin birləşdirilməsini, həmçinin Azərbaycanda yaşayan etnik ermənilərə Ermənistan vətəndaşlığının verilməsini nəzərdə tutan birgə bəyanata istinad edir.

Azərbaycan üçün bu, sadəcə simvolik və ya terminoloji məsələ deyil, sülhün qarşısında duran fundamental maneədir. İlham Əliyev dəfələrlə bəyan edib ki, Ermənistan yekun saziş imzalanmazdan əvvəl konstitusiyasından Azərbaycana qarşı bütün ərazi iddialarını çıxarmalıdır. İrəvanda buna siyasi iradənin olub-olmaması əsasən iyun seçkilərinin nəticəsindən asılı olacaq.

Təcili irəliləyiş tələb edən üçüncü məsələ – tam başa çatdırılması mütləq olmasa da – “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu” layihəsidir. Bu təşəbbüs Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçməklə tranzit əlaqəsinin təmin olunmasını nəzərdə tutur. Ermənistan 2020-ci ilin noyabrında Rusiya vasitəçiliyi ilə imzalanmış razılaşmada bu yolu açmağı öhdəsinə götürsə də, hazırda bu keçidi bloklayır.

Trampın təklifi bu 42 kilometrlik dəhlizin ABŞ tərəfindən dəstəklənən beynəlxalq özəl konsorsium tərəfindən idarə olunmasını nəzərdə tutur. Ermənistan rəsmi olaraq bu ideya ilə razılaşıb, lakin onun həyata keçirilməsi istiqamətində ciddi addımlar atılmayıb. Heç bir tikinti işinə başlanmayıb, nə yol, nə də dəmir yolu çəkilib və ya yenilənib. İlham Əliyev son vaxtlar bu gecikmədən narahatlığını ifadə edərək bildirib ki, prosesin uzanması ümumi sülh razılaşmasına olan etimadı sarsıda bilər. Əgər 2026-cı ildə Ermənistan ərazisində tikinti işlərinə başlanmasa, bu razılaşmanın etibarlılığı ciddi şəkildə zərər görə bilər.

Dördüncü çağırış isə Rusiyanın və İranın təzyiqləridir, xüsusən də Ermənistan seçkiləri ərəfəsində. Nə Moskva, nə də Tehran Vaşinqtonun bu prosesdə aparıcı rolunu alqışlayır, çünki hər ikisi Cənubi Qafqazı öz ənənəvi təsir dairəsi hesab edir. Tramp marşrutu təklifi xüsusilə hər iki paytaxt üçün həssas məsələdir.

Rusiya hazırda Ermənistan–İran sərhədini nəzarətdə saxladığı bir bölgədə ABŞ-ın dəstəklədiyi hər hansı mövcudluqdan – hətta özəl sektor tərəfindən idarə olunsa belə – narahatdır. İran isə həmin 42 kilometrlik ərazidən şimala doğru əsas ticarət marşrutu kimi istifadə edir. ABŞ-ın dəstəklədiyi yeni tranzit dəhlizi İranın kommersiya maraqları və Rusiyanın təhlükəsizlik məsuliyyəti ilə toqquşa bilər. Buna görə də həm Moskvanın, həm də Tehranın status-kvonu qorumaqda və yeni dəhlizin yaradılmasına səssiz şəkildə mane olmaqda maraqlı olmaları təəccüblü deyil.

Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, 2026-cı ilin Ermənistan və Azərbaycan arasında sülhün nəhayət möhkəmləndiyi il olması hələ də mümkündür. Bunun üçün davamlı beynəlxalq diqqət və hər iki tərəfin öhdəliklərinə əməl etməsi üçün təzyiq lazımdır. Bu razılaşmanın əldə olunmasına görə haqlı olaraq tərif alan Tramp indi onun formal yox, real və davamlı sülhə çevrilməsini təmin etməlidir.

Potensial faydalar çox böyükdür. Ermənistan son 30 ildə regiondakı əsas enerji və nəqliyyat layihələrinin demək olar ki, hamısından kənarda qalıb, iqtisadiyyatı isə təcrid olunmuş vəziyyətə düşüb və xarici investisiyaya ehtiyac duyur. Azərbaycanla sülh sazişi, böyük ehtimalla, Türkiyə ilə də normallaşmanın yolunu açacaq və regionun iqtisadiyyatını dəyişdirə biləcək yeni ticarət dəhlizləri yaradacaq, Cənubi Qafqaza çoxdan gözlənilən sabitlik gətirəcək.

Ancaq bu nəticə ABŞ-ın bir çox digər qlobal problemlərlə üzləşdiyi bir vaxtda, Ağ Evin diqqətini və ardıcıl fəaliyyətini tələb edəcək. Əgər Tramp və komandası prosesdə fəal qalarsa, təkcə onilliklər davam edən bir münaqişəni bitirmək deyil, həm də problemli bir regionu hamının xeyrinə yenidən formalaşdırmaq imkanı yaranacaq.

Luk Koffi
ABŞ Hudson İnstitutunun baş elmi işçisi