Vaşinqtonun boşaltdığı meydanı Pekin tutur: ABŞ-ın dünyanı yarı yolda qoymasının PƏRDƏARXASI – TƏHLİL

ABŞ 2026-cı ilin yanvarında çox ciddi bir qərar verib. Bu qərara əsasən ölkə 66 beynəlxalq təşkilatdan çıxmağa başlayıb. Bu təşkilatların çoxu BMT-yə bağlıdır və iqlim dəyişikliyi, qadın hüquqları, qaçqınlar, sosial inkişaf və humanitar yardım kimi sahələrdə işləyirdi.

ABŞ hökuməti deyir ki, bu qurumlar artıq ölkənin maraqlarına uyğun deyil, çox pul xərcləyir və Amerikanın daxili siyasətinə zidd mövqelər tutur. Amma dünyanın bir çox ölkəsi bu addımı ABŞ-ın qlobal məsuliyyətdən qaçması kimi görür.

Bu qərar xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələri narahat edib. Çünki bu ölkələr təhlükəsizlik, iqlim dəstəyi və maliyyə yardımı üçün beynəlxalq qurumlara güvənirdi. ABŞ isə bu sistemin qurulmasında əsas rol oynayan ölkə idi.

İqlim məsələsində geri addım

Ən böyük zərbə iqlim sahəsindədir. ABŞ iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə aparan əsas beynəlxalq qurumlardan çıxıb. Bu o deməkdir ki, ABŞ artıq qlobal iqlim danışıqlarında iştirak etmir.

Bu bir çox ölkələr üçün çox ciddi problemdir. Bu ölkələr iqlim dəyişikliyindən ağır zərər görür, amma çirklənmədə əsas pay sahibi deyil. İndiyə qədər bu ölkələr iqlim danışıqları vasitəsilə zəngin dövlətlərdən maliyyə və dəstək tələb edə bilirdi. ABŞ-ın çıxışı bu mexanizmi zəiflədir.

ABŞ hökuməti isə deyir ki, iqlim qaydaları ölkənin iqtisadiyyatına zərər verir. Buna görə də hökumət yenidən neft və qaz istehsalına üstünlük verir və bərpa olunan enerjidən uzaqlaşır.

ABŞ-ın iqlim üzrə elmi qurumlardan da çıxması dünyaya belə bir mesaj verir: elmi faktlar artıq siyasi qərarlardan asılıdır. Bu isə iqlim problemini daha da ağırlaşdırır.

Sosial və humanitar sahələrdə geri çəkilmə

ABŞ təkcə iqlimlə bağlı qurumlardan deyil, qadın hüquqları və qaçqınlarla işləyən təşkilatlardan da çıxıb. Bu qurumlar uzun illər dünyada sosial dəstək mexanizmi rolunu oynayıb.

Xüsusilə fələstinli qaçqınlara yardım edən qurumdan çıxış böyük risk yaradır. Bu yardım kəsilərsə, Qəzza, İordan çayının qərb sahili, İordaniya, Livan və Suriyada humanitar vəziyyət daha da pisləşə bilər.

ABŞ həmçinin demokratiya və seçkilərlə bağlı beynəlxalq qurumlarla da əlaqələri kəsib. Bu isə Vaşinqtonun artıq dünyaya demokratiya dərsi vermək istəmədiyini göstərir. ABŞ bundan sonra daha çox öz iqtisadi maraqlarına uyğun olan ölkələrlə işləməyə üstünlük verir.

Dünya dəyişir

ABŞ-ın geri çəkilməsi o demək deyil ki, beynəlxalq sistem dağılır. Sadəcə bu sistemdə lider dəyişir. ABŞ-ın boşaltdığı yeri başqaları doldurmağa başlayır.

Avropa bu boşluğu tam doldura bilmir. Çin isə səssiz şəkildə beynəlxalq qurumlarda mövqeyini gücləndirir və inkişaf etməkdə olan ölkələrlə daha fəal işləyir. Afrika və Asiya ölkələri üçün əsas məsələ ideologiya deyil, real dəstəkdir.

ABŞ-ın artıq etibarlı tərəfdaş olmadığı düşüncəsi yayılır. Bu səbəbdən regional birliklər daha da güclənir və ölkələr qlobal deyil, regional əməkdaşlığa üstünlük verməyə başlayır.

Bu qərarla ABŞ dünyaya liderlik etməkdən könüllü şəkildə geri çəkilir. Vaşinqton artıq qlobal qaydaları müəyyən edən əsas oyunçu olmaq istəmir.

Bu siyasət ABŞ-ın özünə də zərər verə bilər. Çünki masada olmayan ölkə qaydaları da yaza bilməz. Dünya yeni mərhələyə keçir — daha qarışıq, daha çoxqütblü və daha qeyri-müəyyən mərhələyə.

Bir dövr bitir. ABŞ-ın “dünya üçün vazkeçilməz ölkə” olduğu dövr artıq geridə qalır.

Redaksiyadan: Müəllif Vania Tahir Qlobal Strateji Dayanıqlı İnkişaf İnstitutunun (GSISD) əməkdaşıdır.