İran üçün SON ŞANS: Rəsmi Tehran islahatı, ya iflası seçəcək?

İran hazırda 1979-cu il inqilabından bəri ən ciddi daxili sarsıntısını və eyni zamanda xarici hərbi müdaxilə təhlükəsini yaşayır. Bu ilin əvvəli etibarilə ölkədəki proseslər iqtisadi etirazlardan çıxaraq rejimin varlığını hədəf alan inqilabi bir mərhələyə qədəm qoyub.

İranda aksiyalarda nə qədər insan itkisi olub?

Ötən ilin sonlarından yerli valyutanın devalvasiyası ilə alovlanan kütləvi aksiyalar hazırda İranın 25 əyalətində 60-dan çox şəhəri bürüyüb. Təhlükəsizlik qüvvələri nümayişləri yatırmaq üçün əvvəlcə su şırnaqları və gözyaşardıcı qazdan istifadə etsə də, yanvarın ortalarından etibarən odlu silahlara keçid edilib.

Müxtəlif beynəlxalq agentliklər və hüquq müdafiəçiləri ölənlərin sayının 15.000-i keçdiyini, həbs edilənlərin isə 100 mini aşdığını bildirir. Hətta anonim İran rəsmiləri bəzi hesabatlarda itkilərin 30-40 min nəfərə çatdığını dolayısı ilə etiraf ediblər. Məşhəd kimi mühafizəkar şəhərlərdə rejim bayraqlarının yandırılması və Tehranda üç günlük matəm elan edilməsi vəziyyətin nə dərəcədə nəzarətdən çıxdığını göstərir.

Pezeşkianın bəyanatının təhlili: “Sistem və Lider”

Prezident Məsud Pezeşkianın “Xameneiyə hücum İran millətinə qarşı tammiqyaslı müharibədir” sözləri əslində rejimin daxili legitimlik böhranını xarici təhdidlə ört-basdır etmək cəhdidir. Pezeşkian bu bəyanatla mesaj verir ki, İslam Respublikasının sabitliyi birbaşa ali liderin şəxsindən asılıdır və ona qarşı hər hansı müdaxilə ölkənin daxildən çökməsinə, parçalanmasına gətirib çıxaracaq. Bu, həm də Donald Trampın etirazçıları dəstəkləyən və rejim dəyişikliyinə işarə edən ritorikasına verilən kəskin cavabdır. Pezeşkian bu yolla daxili müxalifəti “xarici güclərin aləti” kimi qələmə verərək onları mənəvi baxımdan təcrid etməyə çalışır.

Güney Azərbaycanda hərbi vəziyyət

Azərbaycan türklərinin yaşadığı bölgələr hazırda Tehran üçün ən böyük strateji qorxu mənbəyidir. 15 yanvar 2026-cı il tarixindən etibarən Təbrizdə faktiki hərbi vəziyyət elan edilib və axşam saat 20:00-dan sonra komendant saatı tətbiq olunub. Təbrizin tarixi Böyük Bazarı və ticarət mərkəzləri fəaliyyətini tamamilə dayandırıb, şəhərə əlavə ağır texnika yerləşdirilib. Ərdəbil və Zəncan kimi şəhərlərdə də eyni sərt tədbirlər görülür. Bu bölgədəki hərəkətlilik sadəcə iqtisadi deyil, həm də milli kimlik və öz müqəddəratını təyinetmə tələbləri ilə müşayiət olunduğu üçün rejim bura ən radikal qüvvələrini cəlb edib.

Kürd və ərəb bölgələrindəki “Qırmızı zonalar”

İranın qərb və cənub-qərb bölgələri ən şiddətli toqquşmaların mərkəzidir. Kürdlərin sıx yaşadığı Kermanşah və Məlikşahi kimi şəhərlərdə silahlı qarşıdurmaların yaşandığı bildirilir. Eyni zamanda, neftlə zəngin olan ərəb bölgələrində (Xuzistan) etirazçıların strateji infrastruktur obyektlərinə və neft boru kəmərlərinə yönəlik aksiyaları rejimin iqtisadi can damarını təhdid edir. Sistan və Bəlucistan əyalətində isə Zahidan şəhəri başda olmaqla repressiyalar kütləvi xarakter alıb; son bir neçə gündə burada 2000-dən çox bəluc fəalın saxlanıldığı və ağır işgəncələrə məruz qaldığı xəbər verilir.

ABŞ-ın müdaxilə ehtimalı və müharibə riski

İranın ABŞ tərəfindən vurulma ehtimalı hazırda ən yüksək həddədir. Donald Trampın “etirazçılara güc tətbiq olunarsa, müdaxilə edəcəyik” xəbərdarlığı Tehranda ciddi narahatlıq yaradıb. Pentaqonun ilk növbədə SEPAH-ın komanda mərkəzlərini, 12 günlük müharibədən sonra salamat qalan raket bazalarını və nüvə obyektlərini hədəf alan “cərrahi zərbələr” planı üzərində işlədiyi bildirilir. Buna cavab olaraq İran Müdafiə Nazirliyi bəyan edib ki, hər hansı hücum olarsa, regiondakı ABŞ bazaları və İsrail hədəfə alınacaq. Vəziyyət klassik “nəzarətli eskalasiya”dan açıq hərbi münaqişəyə keçmək ərəfəsindədir.

İranda “Qırılma Anı”

İranın gələcəyi bu günlərdə küçələrdə və beynəlxalq diplomatik masalarda müəyyən edilir. Əgər rejim daxili repressiyalarla aksiyaları söndürə bilməsə və ya ABŞ-ın “qırmızı xətlərini” keçərsə, ölkənin həm daxili parçalanma, həm də xarici müharibə ilə tamamilə çökməsi ssenarisi reallaşa bilər.

İranda islahat ssenariləri

İranda islahat prosesi tək bir istiqamətdə deyil, bir neçə fərqli geosiyasi və iqtisadi model üzərindən müzakirə edilir:

1. Çin modeli: İqtisadi açıqlıq, siyasi qapalılıq. Siyasi sistemi dəyişmədən, dövlət nəzarəti altında liberallaşmanı nəzərdə tutur.

2. Venesuela modeli: İslahatın iflası və hiperinflyasiya təhlükəsi. Yanlış idarəetmə və korrupsiya nəticəsində iqtisadiyyatın tamamilə çökməsini ifadə edir.

3. Nəzarətli demokratik transformasiya: Konstitusiyanın yumşaldılması və Qərblə münasibətlərin tam normallaşdırılması.

4. Texnokratik keçid ssenarisi: İdeoloji deyil, peşəkar kadrların ön plana çıxarılması və xarici siyasətdə “praqmatik geriçəkilmələr”in tətbiqi.

Qısacası, İran hazırda Çin tipli stabil inkişaf ilə Venesuela tipli iqtisadi çöküş arasında bir yol ayrıcındadır.

Amir Aqiloğlu