Çinin 15-ci Beşillik Planında nələr var? – Qaiser Navab “Yeni Çağ” üçün YAZDI

Qlobal iqtisadi sistemin sürətlə dəyişdiyi bir dövrdə 2026-cı il xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 14-cü Beşillik Planın başa çatması ilə Çin rəsmi şəkildə 2026–2030-cu illəri əhatə edən 15-ci Beşillik Planın icrasına başlayıb. Bu, sadəcə təqvim dəyişikliyi deyil. Bu mərhələ Çinin 2035-ci il üçün qarşıya qoyduğu “əsas modernləşmə” hədəfinə doğru həlledici beşillik sprintdir.

Dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatı olan Çinin bu planı texnoloji ayrışma, iqlim böhranı və demoqrafik dəyişikliklərin fonunda yeni istiqamətləri müəyyənləşdirir. Pakistan və digər ölkələr üçün isə bu sənəd yaxın onillikdə qlobal iqtisadi kursun necə formalaşacağını göstərən yol xəritəsidir.

İnnovasiya mərhələsi: “Yeni keyfiyyətli istehsal qüvvələri”

14-cü Beşillik Plan daha çox qlobal təchizat zəncirlərindəki problemlərə davamlılıq və “yüksək keyfiyyətli inkişaf” anlayışına keçidlə yadda qaldı. 15-ci Plan isə artıq bərpa mərhələsindən struktur yenidənqurmaya keçidi ifadə edir. Sürətli ÜDM artımı dövrü geridə qalır, onun yerini innovasiya əsaslı inkişaf modeli tutur.

“Yeni keyfiyyətli istehsal qüvvələri” anlayışı artıq Çin iqtisadi siyasətinin mərkəzində dayanır. Məqsəd sadəcə qlobal istehsal zəncirində iştirak etmək deyil, onu formalaşdırmaqdır. Bunun üçün kvant hesablamaları, humanoid robotlar, beyin-kompüter interfeysləri və yeni nəsil yarımkeçiricilər kimi sahələrə böyük dövlət və özəl investisiyalar yönəldilir.

Eyni zamanda süni intellekt bütün sənaye sahələrinə inteqrasiya olunur. “AI+İstehsal” modeli ilə ənənəvi zavodlar ağıllı fabriklərə çevrilir. Böyük məlumat bazaları və Sənaye Əşyaların İnterneti vasitəsilə Çin həm istehsal gücünü qoruyur, həm də yüksək texnoloji məhsullara doğru irəliləyir. Bu, işçi qüvvəsinin azalması problemini də kompensasiya etməyə hesablanıb.

Bu proses regional tərəfdaşlar üçün də imkan yaradır. “Rəqəmsal İpək Yolu” çərçivəsində Çin 6G texnologiyası, peyk naviqasiya sistemləri və “ağıllı şəhər” həlləri üzrə əməkdaşlığı genişləndirməyi planlaşdırır. Bu isə inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün texnoloji sıçrayış imkanı deməkdir.

Yaşıl modernləşmə və 2030 karbon zirvəsi

15-ci Beşillik Planın ən mühüm istiqamətlərindən biri 2030-cu ilə qədər karbon emissiyalarının pik həddinə çatdırılması öhdəliyidir. Artıq ekoloji siyasət ikinci dərəcəli məsələ deyil, iqtisadi strategiyanın əsas hissəsidir.

Enerji intensivliyinə nəzarətdən karbon emissiya intensivliyinə nəzarət modelinə keçid daha çevik və effektiv dekarbonizasiya siyasəti deməkdir. Çin günəş panelləri və elektrik avtomobilləri istehsalında lider olmaqla yanaşı, indi qlobal bərpa olunan enerji sistemlərinin əsas memarına çevrilmək niyyətindədir.

“Üç yeni sənaye” – elektrik avtomobilləri, litium-ion batareyalar və fotovoltaik məhsullar – həm daxili bazar, həm də ixrac üçün prioritet sahədir. Bu isə iqlimə həssas ölkələr üçün böyük fürsətdir.

Məsələn, Pakistan üçün Çin-Pakistan İqtisadi Dəhlizi layihələrində ənənəvi enerji mənbələrindən günəş, külək və hidroenerji layihələrinə keçid ehtimalı artır. Beləliklə, yaşıl keçid artıq təkcə ekoloji məsələ deyil, iqtisadi inkişaf modelinə çevrilir.

“İkili dövriyyə” və daxili tələbatın gücləndirilməsi

15-ci Beşillik Plan sosial və iqtisadi baxımdan “İkili dövriyyə” strategiyasını daha da dərinləşdirir. Burada əsas diqqət daxili bazarın gücləndirilməsinə yönəlib. Xarici ticarət davam etsə də, əsas inkişaf mühərriki daxili istehlak olacaq.

Əhalinin yaşlanması fonunda “Gümüş iqtisadiyyat” anlayışı aktuallaşır. 2026–2030-cu illərdə səhiyyə, pensiya islahatları və yaşlılara qulluq texnologiyalarına böyük investisiyalar gözlənilir. Bu sahə trilyonlarla dollar həcmində yeni bazar yaradır.

“Ümumi rifah” siyasəti isə gəlir bərabərsizliyini azaltmaq və orta təbəqənin alıcılıq qabiliyyətini artırmaq məqsədi daşıyır. Güclü sosial təminat sistemi daxili bazarı daha dayanıqlı edir və iqtisadiyyatı xarici risklərdən qoruyur.

Bu yanaşma qlobal ticarət üçün də yeni imkanlar açır. Çin daha keyfiyyətli idxal məhsullarına və xidmətlərə maraq göstərir. Kənd təsərrüfatı məhsullarından tutmuş maliyyə və xidmət sektoruna qədər bir çox sahədə xarici investorlar üçün yeni qapılar açılır. 2026-cı ildən etibarən xidmət və maliyyə sektorunda xarici sərmayə məhdudiyyətlərinin daha da yumşaldılması gözlənilir.

Yeni mərhələnin mənası

Çinin 15-ci Beşillik Planı sadəcə iqtisadi sənəd deyil. Bu plan texnoloji suverenlik, yaşıl transformasiya və sosial balans arasında yeni model qurmaq cəhdidir.

Dünya dəyişir və Çin bu dəyişimin mərkəzində qalmaq istəyir. Qarşıdakı beş il isə 2035 hədəfinə aparan ən vacib mərhələ kimi tarixə düşəcək.

Qeyd: Qaiser Navab (Qaiser Nawab) Asiya, Afrika və Latın Amerikası üzrə əməkdaşlıq və innovasiyanı təşviq edən beynəlxalq platforma olan Davamlı İnkişaf üçün Kəmər və Yol Təşəbbüsünün (BRISD) sədridir.