Dəyişən dünya düzənində TÜRKİYƏNİN YERİ: Ankara alət yox, birbaşa oyun qurucudur

Yaxın Şərq üzrə mütəxəssis, qlobal müdafiə yazarı Eylem Okumuş, xüsusi olaraq “Yeni Çağ” üçün

Dünya səhnəsində güc balansları tarix boyu dəyişkən olsa da, günümüzdə bu dəyişiklik tarixin heç bir dövründə olmadığı qədər sürətli və dramatik şəkildə irəliləyir.

Türkiyə geosiyasi olaraq Yaxın Şərq, Qara dəniz və Şərqi Aralıq dənizinin kritik kəsişməsində yerləşir. Bu mövqe ölkəni yalnız regional deyil, qlobal güclər üçün də vazkeçilməz edir. Önümüzdəki illərdə ABŞ və İsrailin Türkiyəyə yanaşması birbaşa qarşıdurmadan ziyadə çoxşaxəli, dolaylı və mürəkkəb təzyiq strategiyası üzərindən formalaşacaq. Ankara diplomatik, iqtisadi, hərbi və kiber sahələrdə sınağa çəkiləcək.

ABŞ Türkiyəni birbaşa hədəfə almaq əvəzinə, iqtisadi və siyasi vasitələrlə nəzarət etməyi üstün tutur. NATO-dakı mövqeyi, regional bazaları və enerji xəttlərinə təsiri Vaşinqton baxımından prioritet bir hədəf təşkil edir. İsrail isə xüsusilə Suriya, İran və Fələstin siyasətləri üzərindən Türkiyənin regional nüfuzunu məhdudlaşdırmağı hədəfləyir. Bu iki aktorun koordinasiyalı təzyiqi Türkiyənin diplomatik hərəkət sahəsini daraldır və manevr qabiliyyətini məhdudlaşdırır.

ABŞ və İsrailin İrana yönəlik hücumları Türkiyə baxımından həm birbaşa, həm də dolaylı risklər yaradır. Enerji dəhlizləri, ticarət yolları və regional sabitlik bu hücumlardan birbaşa təsirlənir. Türkiyə, İran üzərindən keçən kritik enerji və ticarət xəttlərindən asılıdır. Bu səbəbdən bu xəttlərdə yarana biləcək hər hansı bir tıxanma Ankaranın iqtisadi və diplomatik manevr sahəsini ciddi şəkildə daraldır. Eyni zamanda, İranın qeyri-sabitləşməsi Türkiyənin cənub sərhədlərində təhlükəsizlik risklərini artırır və mümkün köç dalğalarını tətikləyir. Bu vəziyyət sərhəd təhlükəsizliyi və infrastruktur planlaması baxımından Türkiyənin həm resurs, həm də çeviklik ehtiyacını yüksəldir.

İrana qarşı hücumlar, eyni zamanda, regional güc balanslarını yenidən formalaşdırır. ABŞ və İsrailin hədəf aldığı nöqtələr Türkiyənin diplomatik münasibətlərini və regional əməkdaşlıqlarını nəzərdən keçirməsini zəruri edir. Türkiyənin İran ilə olan enerji və ticarət əlaqələrində yarana biləcək axsamalar həm iqtisadi artımı, həm də müstəqil diplomatik hərəkət sahəsini zəiflədə bilər. Bu səbəbdən Ankara həm diplomatik, həm də müdafiə planlamasında mümkün ssenarilərə hazırlıqlı olmalıdır.

Dolaylı təzyiq iqtisadi kanallardan daha da birmənalı hala gəlir. Valyuta ehtiyatları, xarici borc yükü və ticarət yollarındakı həssaslıq ABŞ və İsrail tərəfindən Türkiyənin qərar qəbul etmə potensialını məhdudlaşdırmaq üçün istifadə edilə bilər. Enerji və logistika infrastrukturu üzərindəki mümkün kəsintilər diplomatik və hərbi həmlələrin effektivliyini azalda bilər. Köç axınları və sərhəd təhlükəsizliyi üzərindəki təzyiq bu təzyiqin təsirini daha da gücləndirir.

Kiber və kəşfiyyat sahəsindəki əməliyyatlar Türkiyənin qərar qəbul etmə və böhran idarəetmə potensialına birbaşa təsir edir. Kritik infrastrukturlara yönəlmiş kiberhücumlar, daxildən sızdırılan məlumatlar və dezinformasiya kampaniyaları sahədəki sürətli qərarvermə proseslərini ləngidir. Media manipulyasiyası və ictimai qavrayışın idarə edilməsi ilə birləşən bu əməliyyatlar psixoloji təzyiqi artıraraq ictimaiyyət və siyasi qərarlar üzərində yönləndirici təsir təmin edir. Türkiyənin kiber təhlükəsizlik və kəşfiyyat sahəsində proaktiv və inteqrasiya olunmuş tədbirlər hazırlaması qaçılmaz hala gəlir.

Son illərdə Türkiyənin SPUA və PUA potensialı bu çoxşaxəli təzyiqə qarşı inkişaf etdirdiyi ən konkret və təsirli qarşı güc olaraq önə çıxır. “Bayraktar TB2”, “Akıncı” və “Anka” platformaları yalnız sərhəd təhlükəsizliyini təmin etməklə qalmır, diplomatik danışıqlarda çəkindirici ünsür və sahədə sürətli məlumat toplama və müdaxilə imkanı təqdim edir. Bu sistemlər sahədə sürətli qərar qəbul etmə və diplomatik bazarlıqda üstünlük təmin edərkən dolaylı təzyiq ünsürlərinə qarşı Türkiyəyə konkret bir üstünlük təqdim edir. Son illərdə “Baykar” və yerli müdafiə sənayesinin inkişaf etdirdiyi SPUA/PUA texnologiyası sahədəki çəkindiriciliyi əhəmiyyətli dərəcədə artırdı və Türkiyənin regional həmlə qabiliyyətini gücləndirdi.

Regional böhranlar, köç dalğaları və enerji xətlərindəki axsamalar Türkiyənin planlamasında mərkəzi ünsürlər olaraq ələ alınmalıdır. Suriya, İraq və İran üzərindən yarana biləcək köç və infrastruktur təzyiqləri enerji, ticarət və iqtisadi sabitlik üzərində birbaşa təsir yaradır. Bu səbəbdən sərhəd təhlükəsizliyi, infrastruktur davamlılığı və köç idarəçiliyi Türkiyənin siyasətlərinin mərkəzində yer alır.

Türkiyənin sərhəd bölgələrində ABŞ təsiri altındakı bəzi kürd qruplaşmalar sahədə həm kəşfiyyat, həm də təzyiq ünsürü olaraq istifadə edilə bilir. Bu vəziyyət Ankaranın diplomatik və operativ hərəkət sahəsini məhdudlaşdırır. Türkiyə, SPUA və PUA potensialını kəşfiyyat və diplomatiya ilə inteqrasiya edərək çəkindiriciliyi artırmalı və dolaylı təzyiq ünsürlərinə qarşı sürətli müdaxilə təmin edə bilməlidir.

Enerji və ticarət yolları Türkiyənin dolaylı təzyiqə qarşı ən kritik müdafiə ünsürü olaraq önə çıxır. Şərqi Aralıq dənizindəki enerji resursları, Xəzər və Qara dənizdən Avropaya uzanan boru kəmərləri Türkiyənin diplomatik və iqtisadi manevr sahəsini gücləndirir. Kritik logistika və ticarət xəttlərinin təhlükəsizliyi həm iqtisadi rifah, həm də çeviklik baxımından müəyyənedici olur. Türkiyə dəniz və quru keçidlərini idarə edə bilmə qabiliyyəti ilə xarici güclərin regional proyeksiyasını məhdudlaşdıra bilir və üstünlük təmin edir.

İsrail faktoru Türkiyənin qarşı-qarşıya olduğu təzyiqdə ayrıca bir ölçü yaradır. Təl-Əviv xüsusilə Suriya və İran üzərindən Türkiyənin regional təsirini məhdudlaşdırır və ABŞ ilə koordinasiyalı diplomatik izolyasiya həmlələrini gücləndirir. İsrailin hərbi və kəşfiyyat potensialı Türkiyənin hərəkət sahəsini məhdudlaşdıraraq regional enerji və təhlükəsizlik layihələrində çevikliyini zəiflətməyi hədəfləyir. Bu vəziyyət Ankaranın həm diplomatik, həm də hərbi planlamasında sürətli və effektiv qərar qəbul etməsini zəruri edir.

ABŞ və İsrailin gizli planları, yalnız birbaşa müdaxiləni deyil; dolayısı həmlələrlə Türkiyəni bəlli mövqelərə çəkməyi də ehtiva edir. Enerji və logistika xəttləri üzərindəki təzyiq iqtisadi və siyasi kanallar üzərindən dolaylı nəzarət, kürd qruplaşmaların alətləşdirilməsi və kiberhücumlar bu çoxşaxəli planın hissələrini formalaşdırır. Düşən yoxlama raketləri və sərhəd provokasiyaları sahədəki və diplomatik həmlələrin test edildiyi, mesaj vermə məqsədi güdən addımlar olaraq qiymətləndirilə bilər.

Çin və Rusiyanın nisbi səssizliyi isə şüurlu bir seçimdir. Hər iki ölkə də ABŞ və İsrailin həmlələrini diqqətlə izləyərək öz enerji, logistika və regional nüfuzlarını qorumağa fokuslanır. Çin, Tayvan və Myanma xəttindəki enerji və logistika xəttlərini təminat altına alarkən birbaşa qarşıdurmaya girmir. Rusiya isə Qara dənizdən Suriyaya uzanan təsirini gücləndirərək ABŞ-nin regional proyeksiyasını balanslaşdırmağı hədəfləyir. Bu səssizlik passivlik deyil, qlobal balansları izləyərək öz üstünlüyünü qoruma strategiyasının bir təzahürüdür.

Bu bütöv yanaşma Türkiyəni həm regional, həm də qlobal səhnədə yalnız güclü deyil, eyni zamanda, effektiv və müəyyənedici aktor halına gətirir. Önümüzdəki illərdə ABŞ və İsrailin tətbiq etdiyi dolaylı təzyiqlərə qarşı Türkiyənin SPUA və PUA potensialı, enerji və ticarət xəttlərinin təhlükəsizliyi ilə köç və sərhəd idarəçiliyində alınacaq tədbirlər strateji müstəqilliyinin konkret təminatı olacaq. Çin və Rusiyanın nisbi səssizliyi qlobal balansları diqqətlə izləyən və öz üstünlüklərini qorumağa çalışan aktorların şüurlu siyasətlərinin təzahürü kimi Türkiyənin manevr sahəsini və sahədəki qərar qəbul etmə potensialını müəyyən edən vacib faktor olaraq önə çıxır. Beləliklə, Türkiyə qarşılaşdığı çoxşaxəli təzyiqlərə baxmayaraq, sahədəki varlığını gücləndirərək həm regional, həm də qlobal güclərin oyunlarında təşəbbüsü əlində saxlamağı davam etdirə biləcək.