Neft, yoxsa su çatışmazlığı? Dünyanı gözləyən əsas təhlükə

İnsan cəmiyyəti formalaşdığı ilk dövrlərdən etibarən daha firavan yaşamaq, güc əldə etmək və iqtisadi imkanlarını genişləndirmək uğrunda mübarizə aparıb.

Tarixin müxtəlif mərhələlərində xalqlar yeni torpaqlar kəşf etmək, sərvətlərə sahib olmaq və ticarət yollarını nəzarətdə saxlamaq üçün uzun səfərlərə çıxıblar. Bu proses nəticəsində yeni qitələr aşkar olunub, dünya xəritəsi dəyişib, böyük imperiyalar yaranıb və beynəlxalq iqtisadi münasibətlər formalaşıb. Sərvət axtarışı bir tərəfdən elmi tərəqqiyə və texnoloji inkişafa təkan veribsə, digər tərəfdən qanlı qarşıdurmaların, müstəmləkəçilik siyasətinin və milyonlarla insanın faciəsi ilə nəticələnən müharibələrin yaranmasına yol açıb.

Tarixi proseslər göstərir ki, dövlətlərin əksəriyyəti siyasi gücdən daha çox iqtisadi maraqlar uğrunda rəqabət aparıblar. Təbii sərvətlərə sahib olmaq arzusu bir çox hallarda başqa xalqların torpaqlarının işğalı, yerli əhalinin sıxışdırılması və resursların talan olunması ilə müşayiət edilib. Amerika qitəsində yerli xalqların məhv edilməsi, Afrika ölkələrinin uzun illər müstəmləkə siyasətinə məruz qalması və Yaxın Şərqdə yaşanan münaqişələrin böyük hissəsi məhz iqtisadi maraqlarla bağlı olub. Müasir dövrdə texnologiyanın, rəqəmsal sistemlərin və süni intellektin inkişafına baxmayaraq, resurs uğrunda rəqabət hələ də davam edir.

Enerji resursları uğrunda qlobal mübarizə

Uzun illərdir ki, neft dünya iqtisadiyyatının əsas dayaqlarından biri hesab olunur. Sənaye müəssisələrinin fəaliyyəti, nəqliyyat sistemi və enerji bazarı uzun müddət məhz neft və qaz ehtiyatlarından asılı vəziyyətdə qalıb. Buna görə də enerji resurslarına sahib olan ölkələr daim böyük dövlətlərin diqqət mərkəzində olub.

Yaxın Şərq, Afrika və Latın Amerikası regionlarında yaşanan bir çox siyasi böhranların arxasında enerji maraqları dayanır. Beynəlxalq münasibətlərdə tez-tez “təhlükəsizlik”, “sabitlik” və “demokratiyanın qorunması” kimi ifadələr işlədilsə də, mütəxəssislər hesab edirlər ki, bir sıra hallarda əsas məqsəd strateji enerji yataqlarına nəzarət etməkdir.

İraq, Liviya və Suriyada illərlə davam edən qarşıdurmalar, Venesuelada yaranan siyasi böhran və müxtəlif regionlarda baş verən geosiyasi gərginliklər enerji resurslarının beynəlxalq siyasətdə nə qədər mühüm rol oynadığını göstərir. Dünyada alternativ enerji texnologiyalarının inkişaf etməsinə baxmayaraq, neft hələ də qlobal iqtisadi sistemdə aparıcı mövqeyini qoruyur.

Yeni təhlükə: su qıtlığı

Son illərdə isə beynəlxalq təşkilatlar və ekoloqlar diqqəti başqa bir təhlükəyə yönəldirlər. Mütəxəssislərin fikrincə, gələcəkdə dövlətlər arasında ən ciddi problemlər enerji deyil, məhz içməli su ehtiyatları ilə bağlı olacaq. Çünki su həyat üçün əvəzolunmaz resursdur və onun alternativi yoxdur.

BMT-nin müxtəlif hesabatlarında su təhlükəsizliyi artıq qlobal təhlükəsizlik məsələsi kimi təqdim olunur. Dünyanın bir çox regionlarında milyonlarla insan gündəlik olaraq təmiz içməli su çatışmazlığından əziyyət çəkir. Xüsusilə Afrika ölkələri, Yaxın Şərq və quraq iqlimə malik ərazilərdə bu problem daha qabarıq hiss olunur.

Bir sıra regionlarda insanlar kilometrlərlə məsafə qət edərək su əldə etməyə məcbur qalırlar. Temperaturun artması, yağıntıların azalması və qlobal iqlim dəyişiklikləri isə vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Ekspertlər hesab edirlər ki, yaxın onilliklərdə su ehtiyatlarının azalması dünyada sosial və siyasi sabitliyə ciddi təsir göstərə bilər.

İqlim dəyişikliklərinin təsiri

Qlobal istiləşmə son illərin ən ciddi problemlərindən biri hesab olunur. Alimlər bildirirlər ki, atmosferdə istixana qazlarının artması nəticəsində Yer kürəsində temperatur yüksəlir. Bunun nəticəsində buzlaqlar ərir, çayların su həcmi azalır və quraqlıq daha geniş əraziləri əhatə edir.

Bəzi bölgələrdə uzunmüddətli quraqlıq kənd təsərrüfatını iflic vəziyyətinə salır, ərzaq təhlükəsizliyinə mənfi təsir göstərir və əhalinin miqrasiyasını sürətləndirir. Su ehtiyatlarının azalması isə həm kənd təsərrüfatı, həm sənaye, həm də energetika sektorunda problemlər yaradır.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, artıq dünyanın bəzi regionlarında çaylardan istifadə ilə bağlı dövlətlər arasında fikir ayrılıqları yaranır. Transsərhəd çayların idarə olunması gələcəkdə beynəlxalq münasibətlərdə əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilə bilər.

Əhali artımı su ehtiyatlarını azaldır

Dünya əhalisinin sürətlə çoxalması da su problemini dərinləşdirən əsas amillərdən biridir. Hazırda Yer kürəsində milyardlarla insan yaşayır və bu rəqəm ildən-ilə artır. Əhali artdıqca ərzaq istehsalı, sənaye məhsulları və enerji tələbatı da yüksəlir. Bütün bunların həyata keçirilməsi isə böyük həcmdə su ehtiyatı tələb edir.

Xüsusilə Çin və Hindistan kimi əhalisi çox olan ölkələrdə su təminatı böyük problemə çevrilib. Urbanizasiya prosesinin sürətlənməsi, sənaye müəssisələrinin artması və kənd təsərrüfatında intensiv su istifadəsi mövcud ehtiyatlara ciddi təzyiq göstərir.

Nəticədə bir çox çaylar və göllər çirklənir, bəzi su hövzələri isə tədricən qurumağa başlayır. Ekspertlər bildirirlər ki, gələcəkdə su qıtlığı yalnız kasıb dövlətlərin deyil, inkişaf etmiş ölkələrin də əsas problemlərindən biri olacaq.

Qafqaz regionunda yaranan vəziyyət

Bir vaxtlar zəngin bulaqları, sıx meşələri və bol su ehtiyatları ilə seçilən Qafqaz regionunda da son illərdə iqlim dəyişikliklərinin təsiri hiss olunur. Temperaturun yüksəlməsi və yağıntıların azalması nəticəsində bir sıra çaylarda və su hövzələrində suyun səviyyəsi aşağı düşür.

Azərbaycanda da son illərdə quraqlıq halları daha çox müşahidə edilir. Yay aylarının daha isti keçməsi, yağıntıların qeyri-bərabər paylanması və bəzi bulaqların quruması su ehtiyatlarının azalmasına təsir göstərir. Xüsusilə kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan bölgələrdə su çatışmazlığı artıq ciddi problem kimi qiymətləndirilir.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, Azərbaycanın su ehtiyatlarının mühüm hissəsi transsərhəd çaylardan formalaşır. Bu isə ölkənin su təhlükəsizliyini müəyyən qədər xarici amillərdən asılı vəziyyətə salır.

Kür çayında müşahidə olunan dəyişikliklər

Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyət daşıyan əsas su mənbələrindən biri Kür çayıdır. Mənbəyini Türkiyədən götürən çay Gürcüstan ərazisindən keçərək Azərbaycana daxil olur. Kür həm içməli su təminatı, həm kənd təsərrüfatının suvarılması, həm də enerji istehsalı baxımından mühüm rol oynayır.

Lakin son illərdə çayda suyun səviyyəsinin azalması ciddi narahatlıq yaradır. Xüsusilə yay aylarında bəzi hissələrdə suyun həcmi nəzərəçarpacaq dərəcədə aşağı düşür. Bu prosesin əsas səbəbləri sırasında iqlim dəyişiklikləri, quraqlıq və region ölkələrində sudan istifadənin artması göstərilir.

Əgər gələcəkdə bu tendensiya davam edərsə, bu, Azərbaycanın su təminatı və kənd təsərrüfatı üçün ciddi təhlükə yarada bilər. Eyni zamanda hidroelektrik stansiyaların fəaliyyəti də su ehtiyatlarının həcmindən birbaşa asılıdır.

Xəzər dənizində baş verən dəyişikliklər

Son illərdə Xəzər dənizində suyun səviyyəsinin aşağı düşməsi də ciddi müzakirə olunan məsələlər sırasındadır. Sahilboyu ərazilərdə suyun geri çəkilməsi artıq açıq şəkildə müşahidə edilir. Bu vəziyyət ekosistemə mənfi təsir göstərir, bəzi canlı növlərinin azalmasına və ekoloji balansın pozulmasına səbəb olur.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, Xəzərdə suyun azalması balıqçılıq sektoruna, limanların fəaliyyətinə və ümumilikdə region iqtisadiyyatına mənfi təsir göstərə bilər. İqlim dəyişiklikləri ilə yanaşı, çaylarda suyun azalması da Xəzərin səviyyəsinə təsir edən əsas amillərdən biri sayılır.

Su təhlükəsizliyi üçün görülməli tədbirlər

Ekspertlərin fikrincə, gələcəkdə daha ciddi problemlərlə qarşılaşmamaq üçün su ehtiyatlarının qorunması istiqamətində indidən ciddi addımlar atılmalıdır. İlk növbədə mövcud su ehtiyatlarından səmərəli istifadə sistemi qurulmalıdır.

Köhnəlmiş su xətlərinin yenilənməsi, itkilərin azaldılması və müasir texnologiyaların tətbiqi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, artezian quyularının qazılması, yağış sularının toplanması və dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması kimi layihələr də alternativ çıxış yolları hesab olunur.

Bir çox inkişaf etmiş ölkələr artıq dəniz suyunun emalı texnologiyalarına böyük sərmayə yatırırlar. Kommunal suların təmizlənərək texniki məqsədlərlə yenidən istifadəsi də içməli su ehtiyatlarının qorunmasına kömək edə bilər.

Gələcəyin əsas problemi

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, yaxın gələcəkdə bəşəriyyətin qarşısında duran ən böyük problemlərdən biri məhz su təhlükəsizliyi olacaq. Çünki neft müəyyən qədər alternativ enerji mənbələri ilə əvəz edilə bilər, lakin su həyatın əsas mənbəyi olaraq qalır.

Bu səbəbdən dövlətlər artıq indidən su ehtiyatlarının qorunmasına daha çox diqqət ayırırlar. İqlim dəyişikliklərinə qarşı mübarizə, ekologiyanın qorunması və su resurslarının düzgün idarə olunması yaxın illərdə qlobal siyasətin əsas istiqamətlərindən birinə çevriləcək.

Əgər vaxtında qabaqlayıcı tədbirlər görülməzsə, gələcəkdə su çatışmazlığı iqtisadi böhranlarla yanaşı, sosial gərginliklərə və beynəlxalq qarşıdurmalara da səbəb ola bilər. Buna görə də mövcud su ehtiyatlarının qorunması və gələcək nəsillər üçün təhlükəsiz su təminatının yaradılması artıq bütün dünya üçün strateji məsələ hesab olunur.

Qeyd: Yazı “Rəvan” Gəncliyə Dəstək İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Gənclər arasında sudan qənaətlə istifadənin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.