Niyə sağ əldən daha çox istifadə edirik? - Solaxaylıqla bağlı YENİ ARAŞDIRMA

İnsan təkamülünün ən böyük sirlərindən biri alimləri uzun müddətdir ki, çaşqınlıq içində qoyub: niyə insanlar bu dərəcədə böyük üstünlüklə sağaxaydırlar? Müxtəlif mədəniyyətlərdə insanların təxminən 90 %-i sağ əlindən istifadə etməyə üstünlük verir və bu dərəcədə dominantlıq digər primat növlərinin heç birində görünmür. Tədqiqatçılar onilliklər ərzində əl seçiminin arxasında duran beyni, genetikanı və inkişafı öyrənsələr də, insanların niyə bu qədər güclü şəkildə sağaxay olmasının səbəbi qeyri-müəyyən olaraq qalırdı.

Yenicag.az xəbər verir ki, Oksford Universitetinin tədqiqatçılarının rəhbərlik etdiyi yeni araşdırma iki mühüm təkamül mərhələsinə işarə edir: dik yerimək və insan beyninin kəskin böyüməsi.

“PLOS Biology” jurnalında dərc olunan araşdırmada 41 fərqli primat növünü təmsil edən 2025 meymun və şimpanzedən əldə olunan məlumatları təhlil edib.

Tədqiqatçılar əl seçiminin mənşəyi ilə bağlı bir neçə əsas nəzəriyyəni sınaqdan keçiriblər. Onlar alətlərdən istifadə, qidalanma, yaşayış mühiti, bədən ölçüsü, sosial struktur, beyin ölçüsü və hərəkət formaları daxil olmaqla müxtəlif amilləri araşdırıblar.

Analizdə insanlar ilkin olaraq digər bütün primatlardan tamamilə fərqlənirdilər. Lakin tədqiqatçılar öz modellərinə iki əsas xüsusiyyəti – beyin ölçüsünü və adətən ikiayaqlı hərəkətin göstəricisi kimi istifadə olunan qol uzunluğunun ayaq uzunluğuna olan nisbətini əlavə etdikdən sonra bu vəziyyət dəyişib.

Tapıntılar göstərir ki, dik yerimək və daha böyük beyinlərin kombinasiyası insanların niyə sağ ələ qarşı bu qədər qeyri-adi dərəcədə güclü üstünlük nümayiş etdirdiyini izah edə bilər.

Tədqiqat həmçinin alimlərə nəsli kəsilmiş insan əcdadlarında ehtimal olunan əl seçimini təxmin etməyə imkan verib. Nəticələr göstərir ki, “Ardipithecus” və “Australopithecus” kimi erkən homininlər, ehtimal ki, bu gün müasir böyük meymunlarda (insanabənzər meymunlarda) görüldüyü kimi, sağ ələ qarşı yalnız mülayim üstünlük nümayiş etdiriblər.

Bu qanunauyğunluq “Homo” cinsinin meydana çıxması ilə əhəmiyyətli dərəcədə güclənir. Homo ergaster, Homo erectus və Neandertallar da daxil olmaqla, növlər, yəqin ki, getdikcə daha güclü sağ əl üstünlüyünə malik olublar və bu, nəticədə müasir insanlarda görünən kəskin dominantlığa gətirib çıxarıb.

Bir növ bu tendensiyadan kənarda qalıb: Kiçik ölçülərinə görə tez-tez “hobbit” ləqəbi verilən kiçik bədənli Homo floresiensis növü. Tədqiqatçılar bu növün sağ əl meylinin çox daha zəif olduğunu proqnozlaşdırıblar.

Komandanın fikrincə, bu tapıntı daha geniş təkamül qanunauyğunluğuna uyğun gəlir. Homo floresiensis nisbətən kiçik beyinə malik idi və ikiayaqlı hərəkət üçün tam ixtisaslaşmaq əvəzinə, həm dırmaşmaq, həm də dik yerimək üçün fiziki adaptasiyalarını qoruyub saxlamışdı.

Tədqiqatçılar sübutların iki mərhələli təkamül prosesinə işarə etdiyinə inanırlar. Birincisi, dik yerimək əlləri hərəkət funksiyasından azad etdi və bu da daha ixtisaslaşmış və asimmetrik əl istifadəsini stimullaşdıran yeni təzyiqlər yaratdı. Sonralar insan beyni daha böyük və mürəkkəb olduqca sağ ələ olan üstünlük daha da gücləndi və geniş yayıldı.

Tədqiqat gələcək araşdırmalar üçün yeni suallar da ortaya qoyur. Alimlər solaxaylığın insan təkamülü boyu niyə qorunub saxlanıldığını və ya insan mədəniyyətinin zaman keçdikcə sağaxaylığı möhkəmləndirməyə necə kömək etdiyini hələ də tam anlamırlar.