“Təmiz Dünya” - dan maraqlı tədqiqat: Gender əsaslı zorakılığın media monitorinqi

“Təmiz Dünya”  Qadınlara Yardım İctimai Birliyi tərəfindən gender əsaslı zorakığın  media monitorinqi aparılıb. 

2025 -ci ili əhatə edən monitorinq zamanı mətbuatda bu xüsusda dərc olunan xəbərlər araşdırılıb, ümumi vəziyyət təhlil edilib.

Təşkilatın rəhbəri Mehriban Zeynalova “Cebheinfo.az”-a bildirib ki, monitorinq problemin aktuallığı və tədqiqatın zəruriliyi nəzərə alınaraq aparılıb:

“Gender əsaslı zorakılıq müasir cəmiyyətlərin qarşısında duran ən mürəkkəb və çoxölçülü sosial problemlərdən biridir. Bu fenomen təkcə fərdi münasibətlər müstəvisində baş verən zorakı davranışlar toplusu deyil, eyni zamanda sosial normalar, gender rolları, iqtisadi asılılıqlar, institusional boşluqlar və mədəni stereotiplər tərəfindən formalaşan sistemli bir prosesdir. 

Xüsusilə zorakılığın ölüm, ağır xəsarət və intiharla nəticələndiyi hallar cəmiyyətin təhlükəsizlik, insan hüquqları və sosial rifah indikatorları baxımından ciddi risklər yaradır.

2025-ci il ərzində kütləvi informasiya vasitələrində əksini tapmış qətl, qəsd və intihar halları üzrə aparılmış monitorinq bu risklərin real miqyasını və gender üzrə fərqlənən xüsusiyyətlərini üzə çıxarmaq baxımından mühüm empirik material təqdim edir. 

Monitorinq nəticələri göstərir ki, zorakılıq halları təsadüfi və izolyasiya olunmuş hadisələr deyil, təkrarlanan, proqnozlaşdırıla bilən və müəyyən risk qruplarında cəmləşən sosial proseslərdir.

Bu baxımdan, təqdim olunan monitorinqin əsas məqsədi statistik göstəricilərin sadəcə toplanması deyil, onların gender əsaslı analitik çərçivədə şərh edilməsi, struktur səbəblərin müəyyənləşdirilməsi və preventiv siyasət üçün əsaslandırılmış nəticələrin formalaşdırılmasıdır”.

Bu monitorinq hesabatının əsas məqsədi 2025-ci il ərzində KİV-də yayımlanmış məlumatlar əsasında aşağıdakıları müəyyən etmək olub:

•    gender əsaslı zorakılıqla bağlı ölüm və ağır zorakılıq hallarının miqyasını müəyyənləşdirmək,
•    qadın və kişilər üzrə risk profillərini təhlil etmək,
•    zorakılığın ailədaxili, sosial və institusional kontekstlərini üzə çıxarmaq,
•    gələcək milli preventiv mexanizmlər üçün analitik baza yaratmaqdır.

Bu məqsədlə aşağıdakı vəzifələr müəyyən edilib:

•    qətl, qəsd və intihar hallarının gender üzrə bölgüsünün aparılması;
•    istifadə olunan zorakılıq üsullarının təhlili;
•    yaş qrupları üzrə risklərin müəyyən edilməsi;
•    qohumluq və yaxın münasibət faktorunun qiymətləndirilməsi;
•    coğrafi yayılmanın (ərazi üzrə) təhlili;
•    media məlumatlarında mövcud olan boşluqların və qeyri-dəqiqliklərin aşkarlanması.

M.Zeynalovanın sözlərinə görə, tədqiqat media monitorinqi metoduna əsaslanır. Monitorinq çərçivəsində 2025-ci il ərzində KİV-də dərc edilmiş xəbərlər sistemli şəkildə toplanmış, kodlaşdırılmış və tematik analizə cəlb edilibş Araşdırmada aşağıdakı əsas dəyişənlər nəzərə alınıb:

•    hadisənin növü (qətl, qəsd, intihar),
•    qurbanın cinsi və yaşı,
•    cinayətkarın yaşı və cinsi (mövcud olduqda),
•    qohumluq və ya münasibət dərəcəsi,
•    zorakılıq üsulu,
•    hadisənin baş verdiyi ərazi.

“Metodoloji baxımdan vacib məqam ondan ibarətdir ki, bu hesabat rəsmi statistikanı əvəz etmir, lakin real vəziyyətin ictimai müstəvidə necə göründüyünü, hansı hallarının mediada əksini tapdığını və hansı risklərin görünməz qaldığını ortaya qoyur”.

Media əsaslı monitorinqin təhlili zamanı bir sıra obyektiv məhdudiyyətlər nəzərə alınıb:

•    bir çox hallarda qurbanın və ya cinayətkarın yaşı qeyd olunmur;
•    ailədaxili münasibətlər tam açıqlanmır;
•    intihar hallarının motivləri əksərən göstərilmir;
•    regionlarda baş verən hadisələrin mediada əks olunma ehtimalı aşağıdır.

Bu məhdudiyyətlərə baxmayaraq, monitorinq nəticələri tendensiyaları və risk zonalarını müəyyən etmək baxımından kifayət qədər etibarlı analitik baza yaradır.

Beləliklə,  ümumi statistik mənzərə göstərib ki, 2025-ci il üzrə KİV monitorinqi nəticəsində ümumilikdə 207 ağır zorakılıq və ölüm halı qeydə alınıb. Bu halların 119-u qadınlar, 88-i kişilərlə bağlıdır.  Hadisə növləri üzrə bölgü göstərir ki, qadınlar əsasən qətl və qəsd, kişilər isə əsasən intihar hallarının qurbanıdır.

Bu göstərici gender əsaslı risklərin asimmetrik xarakter daşıdığını və universal yanaşmaların effektiv olmadığını ortaya qoyur:

“Qadınların qətl və qəsd hallarının əsas qurbanı olması zorakılığın daha çox ailədaxili və yaxın münasibətlər çərçivəsində baş verdiyini göstərir. Qohumluq dərəcələrinin təhlili göstərir ki, qadınlara qarşı zorakılıq hallarında əsas risk mənbəyi həyat yoldaşı, keçmiş yoldaş və digər ailə üzvləridir.

Kişilər üzrə intihar hallarının yüksəkliyi isə fərqli sosial mexanizmlərə işarə edir. Burada emosional izolyasiya, sosial gözləntilər, psixoloji yardım axtarma davranışının zəifliyi əsas risk faktorları kimi çıxış edir”.

Monitorinq nəticələri göstərir ki, həm qadınlara, həm də kişilərə qarşı törədilən qətl və qəsd hallarının böyük əksəriyyətində kəsici alətlərdən istifadə olunur. Bu fakt zorakılığın ani emosional partlayışlar, uzunmüddətli məişət konfliktləri, nəzarət və güc nümayişi ilə sıx bağlı olduğunu göstərir.

İntihar hallarında isə asma üsulunun dominantlığı psixoloji çıxışsızlıq və davamlı stress fonunda baş verən qərarların göstəricisidir.

Hadisələrin həm paytaxtda, həm də regionlarda geniş yayılması zorakılığın urbanizasiya və ya regionallıqla məhdudlaşmadığını, ümumi sosial problem olduğunu təsdiqləyir. Regionlarda məlumatın azlığı zorakılığın daha az baş verdiyini deyil, daha az görünür olduğunu göstərir:

“2025-ci il KİV monitorinqinin nəticələrinə əsaslanan bu giriş bölməsi göstərir ki, gender əsaslı zorakılıq fərdi səviyyədə baş verən istisna hal deyil, sistemli, proqnozlaşdırıla bilən və qarşısı alına bilən sosial fenomendir.  Rəqəmlər cəmiyyətin susduğu, lakin riskin artdığı sahələri açıq şəkildə göstərir və bu hesabatın növbəti bölmələrində təqdim olunan cədvəl, risk matrisi və tövsiyələrin elmi və praktik əsasını formalaşdırır”.

Ümumiyətlə, qadınların qətlində kəsici alətlərin dominantlığı (73%) zorakılığın impulsiv, məişət xarakterli və yaxın məsafədə törədildiyini göstərir.

Qadın qətllərinin təxminən 66%-i birbaşa ailə üzvləri (ər, ata, qardaş, oğul) tərəfindən törədilib. Qadına qarşı qəsdlərin yarıdan çoxu həyat yoldaşı tərəfindən törədilib.
Kişilərin qətlində də kəsici alətlərin üstünlük təşkil etməsi məişət və yaxın münasibət zəminində zorakılığın geniş yayıldığını göstərir.

Qadınlara qarşı qəsd hallarının 88%-i fiziki təmas tələb edən üsullarla törədilib ki, bu da uzunmüddətli zorakılıq mühitinə işarə edir.  Kişilərə qarşı qəsdlər əsasən qohum və tanış çevrədə baş verir, hadisələrin 35%-dən çoxunda “qohum” kateqoriyası qeyd olunub. Yaş qrupu üzrə ən riskli dövr: 18–25 yaş (46%) Yaş qrupu üzrə pik dövr:  25–35 yaş (29%). 

Kişilər arasında intihar hallarının yüksək olması psixoloji yardım axtarma davranışının zəifliyi, sosial təzyiq və emosional izolyasiya ilə əlaqələndirilə bilər. Hadisələrin ən çox qeydə alındığı ərazilər Bakı, Sumqayıt, Gəncə, Abşerondur. 

Regionlarda da yayğınlıq müşahidə olunur ki, bu hal zorakılığın lokal yox, sistemli xarakter daşıdığını göstərir. M.Zeynalova KİV monitorinqinin nəticələrini aşaöıdakı kimi xarakterizə edib:

“Qadınlara qarşı zorakılıq əsasən ailədaxili və yaxın münasibətlər çərçivəsində baş verir, kişilər daha çox özünə yönəlmiş zorakılığın (intihar) qurbanıdır. Qətl və qəsd hallarının böyük əksəriyyətində kəsici alətlərdən istifadə olunur. 

Hadisələrin mühüm hissəsində yaş, cinayətkarın yaşı və digər kritik məlumatlar qeyd olunmur, bu isə məlumatlandırma və monitorinq mexanizmlərinin zəifliyini göstərir
Bu göstəricilər zorakılığın qarşısının alınması üçün yalnız hüquqi tədbirlərin deyil, erkən risk aşkarlanması, ailədaxili müdaxilə mexanizmləri, psixososial dəstək və KİV üçün etik hesabat standartlarının gücləndirilməsinin zəruri olduğunu ortaya qoyur. 

2025-ci ildə ümumi ağır zorakılıq və ölüm hallarında kəmiyyət baxımından azalma müşahidə olunsa da, bu azalma zorakılığın aradan qalxması deyil, onun formaca dəyişməsi kimi qiymətləndirilməlidir. Əsas qənaət belədir ki, 2025-ci ildə intihar hallarında (xüsusilə kişilər üzrə) kəskin azalma, qəsd hallarında isə nəzərəçarpan eniş, buna qarşılıq qadın qətllərində artım müşahidə olunur. Bu, zorakılığın formaca dəyişdiyini, lakin riskin aradan qalxmadığını göstərir”.

2025-ci ildə qadın qətllərində həyat yoldaşı faktoru daha da güclənib ki, bu isə qoruyucu mexanizmlərin ailədaxili mühitdə yetərli olmadığını göstərir:

“Kişi qətllərində nisbi azalma müşahidə olunur və ailədaxili münaqişələrin ölümə eskalasiyası qadınlara nisbətən daha aşağı səviyyədə qalır. 2024-cü ildə 24, 2025-ci ildə 19  –21% olub. Kişi qətlləri əsasən qohum və sosial münaqişə zəminində qalır Ailədaxili eskalasiya qadınlara nisbətən daha az ölümcül nəticə verir. Bu azalma gender risklərinin asimmetrikliyini bir daha təsdiqləyir”.

Ümumilikdə, 2024 və 2025-ci illərin müqayisəsi göstərir ki,  say azalıb:

“2025-ci ildə müşahidə olunan azalma təhlükənin keçməsi deyil, zorakılığın dərinləşməsi və gizlilədilməsi riskini göstərir. Bu isə erkən müdaxilə mexanizmlərinin ailədaxili müstəvidə gücləndirilməsini prioritet edir.

2024 və 2025-ci illər üzrə KİV monitorinqinin müqayisəli təhlili göstərir ki, statistik göstəricilərdə müşahidə olunan dəyişikliklər zahirən azalma təəssüratı yaratsa da, bu proseslər gender əsaslı zorakılığın real miqyasının daralmasından çox, onun forma və ifadə mexanizmlərinin dəyişməsi ilə xarakterizə olunur. 

Xüsusilə 2025-ci ildə intihar və qəsd hallarının say baxımından azalması ilk baxışda müsbət tendensiya kimi görünür. Lakin daha dərin analitik oxunuş bu azalmanın zorakılıq risklərinin aradan qalxması ilə deyil, zorakılığın daha qapalı, ailədaxili və ölümcül formaya keçməsi ilə müşayiət olunduğunu göstərir.

2024-cü ildə zorakılıq daha çox açıq və kütləvi şəkildə – intiharlar, ağır qəsd halları və mediada geniş işıqlandırılan zorakı hadisələr formasında özünü göstərirdisə, 2025-ci ildə bu hallar sayca azalır, lakin paralel olaraq qadın qətllərinin artması müşahidə olunur. 

Bu dəyişiklik zorakılığın üzdə azalması, lakin dərinlikdə sərtləşməsi kimi qiymətləndirilməlidir. Qadın qətllərinin əsasən həyat yoldaşı və yaxın ailə üzvləri tərəfindən törədilməsi, zorakılığın illərlə davam edən, lakin vaxtında aşkar edilməyən psixoloji və fiziki təzyiqin son mərhələsi olduğunu göstərir. Beləliklə, 2025-ci il göstəriciləri zorakılığın “azalması”ndan çox, onun eskalasiyasının gecikmiş nəticələrini üzə çıxarır.

Müsbət tendensiya kimi qiymətləndirilə bilən əsas məqam ondan ibarətdir ki, 2025-ci ildə qəsd və riskli zorakılıq hallarının bir hissəsi ölümə çatmadan mediada və ictimai müzakirənin təsiri olmuşdur. Bu, potensial olaraq erkən müdaxilə imkanlarının artdığını göstərir. 

Eyni zamanda, intihar hallarının, xüsusilə kişilər arasında kəskin azalması, psixoloji risklərin müəyyən dərəcədə fərqli formalarda ifadə olunduğunu və ya mediada təqdimatın dəyişdiyini ehtimal etməyə əsas verir. Lakin bu azalma psixososial gərginliyin aradan qalxması anlamına gəlmir, əksinə, kişilərdə daxili gərginliyin ailədaxili aqressiya və nəzarət davranışlarına transformasiya olunması riski qalmaqdadır”.

Görünməyən, lakin xüsusilə təhlükəli olan məqam zorakılığın ailə daxilində daha çox normallaşması və ictimai müstəvidən çəkilməsi tendensiyasıdır:

“2025-ci ildə zorakılıq hallarının böyük hissəsinin qapalı mühitdə, şahidsiz və uzunmüddətli psixoloji təzyiq fonunda baş verməsi göstərir ki, mövcud mexanizmlər riskin açıq fazasını müəyyən qədər tənzimləsə də, ailədaxili erkən xəbərdarlıq və müdaxilə mexanizmləri hələ də zəifdir. Bu isə zorakılığın qarşısının alınmasından çox, onun ölümcül nəticələrini gecikdirən bir vəziyyət yaradır”.

M.Zeynalova deyit ki, 2024–2025 dövründə müşahidə olunan statistik azalmalar gender əsaslı zorakılığın həqiqətən azalmasını deyil, onun şəklini dəyişərək daha təhlükəli və ölümcül mərhələyə keçməsini əks etdirir:

“2026-cı il üçün əsas çağırış zorakılığa reaksiya verməkdən çox, onun formalaşdığı ailədaxili, psixososial və institusional mühiti dağıtmaqdır. Əks halda, səssiz və görünməyən risklər növbəti mərhələdə daha ağır və geri dönməz nəticələrlə üzə çıxa bilər. 2024–2025-ci illərin KİV monitorinqinin müqayisəli təhlili göstərir ki, mediada gender əsaslı zorakılıq mövzusunda müəyyən müsbət tendensiyalar formalaşsa da, məlumatın şəffaflığı və əlçatanlığı sahəsində ciddi struktur boşluqlar qalmaqdadır. Bu iki xətt paralel şəkildə mövcuddur və bir-birini neytrallaşdırır.

Müsbət tendensiya kimi ilk növbədə zorakılıq hallarının daha erkən mərhələdə mediada görünməsi qeyd olunmalıdır. 2025-ci ildə qəsd, hədə-qorxu, ağır məişət zorakılığı halları ölümə çatmadan xəbər mövzusuna çevrilmişdir. 

Bu, 2024-cü illə müqayisədə mühüm dəyişiklikdir, çünki əvvəlki dövrdə media əsasən artıq faciə baş verdikdən sonra – qətl və ya intihardan sonra reaksiya verirdi. Erkən mərhələdə işıqlandırma potensial olaraq profilaktik təsir yarada bilən nadir müsbət göstəricilərdəndir.

İkinci müsbət tendensiya mediada ailədaxili zorakılığı açıq şəkildə adlandırılmasıdır. 2025-ci ildə xəbərlərin bir hissəsində hadisələr artıq “ailə münaqişəsi” və ya “məişət zəminində dava” kimi yumşaldılmış ifadələrlə deyil, birbaşa zorakılıq kontekstində təqdim olunur. 

Bu, problemin normallaşdırılmasının qismən zəiflədiyini və zorakılığın sosial problem kimi tanınma səviyyəsinin artdığını göstərir.Üçüncü müsbət məqam odur ki, 2025-ci ildə KİV materiallarında qohumluq və münasibət faktoruna daha çox yer verilir. 

Qurbanla cinayətkar arasındakı əlaqənin – həyat yoldaşı, keçmiş yoldaş, oğul, qohum – açıq şəkildə qeyd olunması zorakılığın əsas risk məkanının ailə daxilində cəmləşdiyini daha aydın göstərməyə başlayıb. Bu, analitik baxımdan mühüm irəliləyişdir”.

Bununla yanaşı, məlumatın şəffaflığı sahəsində ciddi və davamlı problemlər qalır. Ən əsas çatışmazlıq hadisələrin kritik demoqrafik göstəricilərinin natamam təqdim olunmasıdır:

“Həm 2024, həm də 2025-ci ildə çoxsaylı xəbərlərdə qurbanın yaşı, cinayətkarın yaşı, zorakılığın davametmə müddəti və əvvəlki şikayətlərin olub-olmaması qeyd edilmir.  “Qeyd olunmayıb” kateqoriyasının yüksək payı göstərir ki, media hələ də məlumatı sistemli şəkildə toplamır və təqdim etmir. Digər ciddi problem institusional nəticələrin mediada izlənməməsidir. 

Hadisə baş verdikdən sonra mühafizə orderinin tətbiq edilib-edilmədiyi, cinayət işinin hansı mərhələdə olduğu, zorakılıq edən şəxsin real cəza alıb-almadığı demək olar ki, heç vaxt ardıcıl şəkildə mediada əksini tapmır.  Bu isə cəmiyyət üçün zorakılığın nəticəsiz qaldığı, cəzasızlıq mühitinin mövcud olduğu təsəvvürünü gücləndirir”.

Əlavə olaraq, regionlar üzrə məlumatın əlçatanlığı ciddi şəkildə qeyri-bərabərdir:

“Bakı və Abşeron üzrə xəbərlər nisbətən detallı təqdim olunduğu halda, regionlarda baş verən hadisələr çox vaxt qısa, izahsız və səthi şəkildə işıqlandırılır. Bu, zorakılığın regionlarda az olduğu təəssüratını yaratsa da, əslində görünməzlik problemini dərinləşdirir.

Yekun olaraq demək olar ki, 2025-ci ildə mediada gender əsaslı zorakılıqla bağlı keyfiyyət baxımından müəyyən irəliləyişlər müşahidə olunur.Erkən mərhələdə işıqlandırma, ailədaxili zorakılığın daha açıq adlandırılması və münasibət faktorunun qeyd edilməsi. 

Lakin bu müsbət tendensiyalar məlumatın sistemli, şəffaf və ardıcıl təqdimatı ilə dəstəklənmədiyi üçün real preventiv təsir yaratmaq gücünə hələ çatmır. Media zorakılığı göstərməyə başlayıb, lakin hələ onu izləyən, nəticələndirən və məsuliyyət yaradan institusional mexanizmə çevrilməyib”.