Cənubi Asiyada təhlükəsizlik arxitekturasına CİDDİ TƏHDİD: Pakistan-Əfqanıstan münaqişəsi regional savaşa çevrilir?

Yaxın Şərq üzrə mütəxəssis, qlobal müdafiə yazarı Eylem Okumuş, xüsusi olaraq “Yeni Çağ” üçün

Cənubi Asiyada sülh kövrək və müvəqqətidir. 2024-cü ildən etibarən Pakistan ilə Əfqanıstan arasındakı sərhəd gərginliyi birbaşa toqquşma potensialına çevrilib. Bu, sadəcə bir sərhəd mübahisəsi deyil, tarixi qırılmalar, militant təşkilatlar və regional güclərin strateji gedişlərinin iç-içə keçdiyi uzunmüddətli bir geosiyasi böhrandır.

Problemlərin kökü Britaniya müstəmləkə rəhbərliyinin 19-cu əsrdə çəkdiyi “Durand xətti”nə dayanır. 1893-cü ildə Mortimer Durand tərəfindən çəkilən bu sərhəd Əfqanıstanın o dövrdəki rəhbərliyi ilə Britaniya Hindistanı arasında müvəqqəti bir razılaşma kimi nəzərdə tutulmuşdu. Lakin Əfqanıstan sərhəd xəttini heç vaxt tam legitim qəbul etməyib və günümüzdə də Pakistanın qərb sərhədi olaraq tətbiqinə etiraz edir.

“Durand xətti” puştun əhalisinin ikiyə bölünməsinə yol açdı, həm etnik, həm də iqtisadi cəhətdən bölgədə daimi gərginlik mənbəyi yaratdı. Bu sərhəd xətti rəsmi olaraq siyasi sərhəd olsa da, praktikada nəzarət və nüfuz dairələri daim dəyişir. Sərhəd xətti boyu ənənəvi qəbilə strukturları, mərkəzi hakimiyyətin zəifliyi və yerli güc mübarizələri Pakistan və Əfqanıstan arasındakı münasibətləri mütəmadi olaraq kövrəkləşdirib.

1990-cı illərdə Pakistan Talibanı dəstəkləyərək bu sərhəd xətti üzərindən strateji nüfuz qazanmağa çalışdı. Talibanın 2021-ci ildə yenidən hakimiyyətə gəlməsi ilə bu münasibət mürəkkəb bir hal aldı. Pakistan Talibandan sərhəd təhlükəsizliyi və militant qruplara qarşı nəzarət tələb etdi, lakin Talibanın prioritetləri Pakistanın strateji hədəfləri ilə üst-üstə düşmədi. Bu vəziyyət “Durand xətti”ni sadəcə tarixi sərhəd deyil, daimi böhran və münaqişə xəttinə çevirdi.

Münaqişəni tətikləyən əsas aktorlardan biri Pakistan Taliban Hərəkatıdır. Pakistan hökumətinə hücumlar təşkil edən və Əfqanıstan sərhədində sığınan bu təşkilat sərhədyanı əməliyyatların birbaşa əsasına çevrilib. Eynilə İslam Dövləti Xorasan Vilayəti Əfqanıstan-Pakistan sərhədində aktiv fəaliyyət göstərir, onun zorakılığı və ideoloji sərtliyi bölgəni qeyri-sabitləşdirir. Pakistan bu təşkilatların fəaliyyət sahəsini daraltmaq üçün genişmiqyaslı hava və quru əməliyyatlarına başlayıb. Talibanın Pakistan Taliban Hərəkatı və İslam Dövləti Xorasan Vilayəti üzərindəki nəzarət çatışmazlığı sərhəd təhlükəsizliyini təmin etmək səylərinə daim mane olur.

2025-ci ildən etibarən münaqişə Şərqi Əfqanıstanın daxili bölgələrinə daşınıb. Pakistan, Pakistan Taliban Hərəkatı və İslam Dövləti Xorasan Vilayəti hədəflərinə qarşı əməliyyatlarını genişləndirib, Taliban hökuməti isə kəskin reaksiya göstərib, sərhəd bağlamaları və ticarət maneələri ilə iqtisadi zərəri artırıb. 22 fevral 2026-cı ildə Pakistan genişmiqyaslı hava hücumlarını Əfqanıstan ərazisinə daşıdı və faktiki olaraq açıq müharibə vəziyyətini başlatdı. Kiçik qəsəbələr ağır zərər gördü, mülki itkilər və köçlər artdı, münaqişə artıq təkcə təhlükəsizlik deyil, strateji üstünlük məsələsinə çevrildi.

ABŞ-nin regional təsiri bu mənzərəni daha da mürəkkəbləşdirir. Əfqanıstandakı ABŞ hərbi və kəşfiyyat varlığı Pakistan-Taliban münasibətlərinə və sərhədyanı əməliyyatlara birbaşa təsir göstərir. ABŞ terror təşkilatlarının nəzarəti və sərhəd təhlükəsizliyi mövzularında diplomatik təzyiq tətbiq edir, logistik və kəşfiyyat dəstəyi Pakistanın əməliyyatlarını daha effektiv edir. Əfqanıstandan çəkilmə sonrası yaranan güc boşluğu Pakistan Taliban Hərəkatı və İslam Dövləti Xorasan Vilayətinin hərəkət sahəsini genişləndirdi və Pakistanın müdaxilə zərurətini artırdı.

Pakistan-Əfqanıstan münaqişəsi artıq yalnız təhlükəsizlik məsələsi olmaqdan çıxıb, regional strategiya, milli təhlükəsizlik və beynəlxalq güc balansları ilə iç-içə keçən uzunmüddətli böhrana çevrilib.

Önümüzdəki aylarda Pakistan əməliyyatlarını intensivləşdirəcək, Taliban isə məhdud tədbirlərlə cavab verəcək; bu vəziyyət gərginliyi azaltmaq əvəzinə artıracaq.
Mülki itkilər, köçlər və iqtisadi zərər artacaq, sərhəd bölgələrində təhlükəsizlik boşluqları davam edəcək. ABŞ-nin kəşfiyyat və logistik dəstəyi Pakistan əməliyyatlarının effektivliyini artırarkən diplomatik təzyiq münaqişəni daha da mürəkkəbləşdirəcək. Orta müddətdə Talibanın daxili siyasi prioritetləri və regional aktorların müdaxilələri münaqişənin uzanmasına səbəb olacaq. Pakistan Taliban Hərəkatı və İslam Dövləti Xorasan Vilayətinin sərhədyanı fəaliyyətləri güclənməyə davam edəcək; Pakistanın hərbi müdaxilələri diplomatik olaraq ABŞ ilə koordinasiyalı aparılmağa çalışılacaq. Bölgədəki qeyri-sabitlik və iqtisadi xərclər Pakistanın əməliyyatlarını daha riskli edəcək. Əfqanıstanda mərkəzi hakimiyyətin zəif qalması militant qrupların sərhəd boyu qalıcı təhlükə yaratmasını təmin edəcək. Uzun müddətdə Pakistan-Əfqanıstan xətti geosiyasi düyün nöqtəsinə çevriləcək. ABŞ-nin bölgədəki təsiri və strateji maraqları Pakistanın hərəkət sahəsini məhdudlaşdıracaq. Talibanın avtoriteti və Əfqanıstanın siyasi sabitliyi zəif qaldıqca Pakistan Taliban Hərəkatı və İslam Dövləti Xorasan Vilayəti qalıcı təhlükə kimi varlığını sürdürəcək. Regional güclər arasındakı hesablaşmalar münaqişəni təkcə iki ölkənin sərhədini deyil, bütün Cənubi Asiya təhlükəsizlik arxitekturasını təhdid edən bir böhrana çevirəcək. Ehtimal olunan xarici müdaxilələr məhdud atəşkəslər təmin etsə də, münaqişə dinamikası həll olunmadan yeni gərginliklər doğuracaq; qeyri-sabitlik uzun müddət davam edəcək.

“Durand xətti” üzərindən keçən bu münaqişə yalnız iki ölkə arasındakı sərhəd məsələsi kimi görülməməlidir. Tarix boyu sərhəd xətti puştun etnik icmalarının parçalanması və iqtisadi izolyasiyanın rəmzi olub. Bu gün isə bu xəttin strateji əhəmiyyəti Pakistanın təhlükəsizlik və regional nüfuz siyasətləri ilə Talibanın ideoloji və daxili siyasi zəiflikləri üzərindən yenidən formalaşır.

Önümüzdəki dövrdə münaqişənin təkamül edəcəyi ssenarilər bölgənin geosiyasi dinamikasına köklü şəkildə təsir göstərə bilər. Pakistanın sərhədyanı əməliyyatları artacaq, Talibanın əks gedişləri məhdud qalacaq və bu vəziyyət mülki itkiləri, köçləri və iqtisadi tənəzzülü tətikləyəcək. Talibanın Əfqanıstandakı avtoriteti zəif qaldıqca Pakistan Taliban Hərəkatı və İslam Dövləti Xorasan Vilayətinin sahədəki aktivliyi güclənəcək, bu da “Durand xətti” boyu uzunmüddətli təhlükəsizlik boşluqlarını bərabərində gətirəcək.

ABŞ-nin bölgədəki təsiri münaqişənin kəskinləşməsini həm məhdudlaşdıran, həm də mürəkkəbləşdirən bir faktor olacaq. ABŞ dəstəyi Pakistanın operativ effektivliyini artırarkən diplomatik təzyiq və beynəlxalq müşahidə tərəfləri yeni gərginlik nöqtələrinə sürükləyə bilər. Bölgəyə mümkün müdaxilələr qısamüddətli atəşkəslər yarada bilər, lakin sahədəki güc balansları həll olunmamış qalacaq, münaqişənin xronikiləşmə riski yüksəkdir.

Münaqişə artıq yalnız təhlükəsizlik və sərhəd məsələlərindən ibarət deyil; Cənubi Asiyadakı güc balanslarını yenidən formalaşdıran, regional qeyri-sabitlik və beynəlxalq müdaxilələrin birbaşa təsir etdiyi bir böhrana çevrilib. Pakistan yalnız təhlükəsizlik qayğısı ilə deyil, strateji üstünlük və regional nüfuz üçün sahədə qalacaq. Taliban isə daxili siyasətdəki kövrəkliyi və ideoloji yanaşması səbəbindən getdikcə müdafiəsizləşəcək.

“Durand xətti” keçmişin sərhəd xətti olmaqdan çıxıb regional böhranların və qlobal güc mübarizəsinin mərkəzinə çevrilib. Önümüzdəki illərdə münaqişənin şiddəti və mürəkkəbliyi təkcə Əfqanıstan və Pakistana deyil, bütün Cənubi Asiyaya və qlobal təhlükəsizlik arxitekturasına birbaşa təsir edəcək. Münaqişənin həlli yalnız sərhəd təhlükəsizliyi ilə məhdudlaşmayacaq, Talibanın avtoriteti, Pakistan Taliban Hərəkatı və İslam Dövləti Xorasan Vilayətinə nəzarət, regional güclərin strateji maraqlarının balanslaşdırılması və beynəlxalq aktorların uzunmüddətli siyasət qətiyyəti ilə mümkün olacaq. Əks təqdirdə, “Durand xətti” boyu davam edən bu böhran qalıcı qeyri-sabitlik və regional münaqişə mühiti yaratmağa davam edəcək.