"İran hərbi və iqtisadi baxımdan sistemli şəkildə çökdürülür" – TƏHLİL

“Tramp üçün məqsəd ölkəni işğal etmək yox, dövlətin fəaliyyət mexanizmlərini iflic vəziyyətinə salmaqdır”

Bu sözləri Yenicag.az-a açıqlamasında politoloq Mürtəza Bünyadlı bildirib.

Politoloq son günlər Amerikanın gecə saatlarında İranı bombalamasının pərdəarxası səbəbləri və bu bombardmanın hərbi əməliyyatlara çevrilmə ehtimalı haqqında danışıb:

“ABŞ ilə İran arasında qarşıdurma yeni və daha təhlükəli mərhələyə daxil olur. Vaşinqtonun son həftələr atdığı addımlar, Donald Tramp administrasiyasından gələn bəyanatlar və ABŞ-ın Yaxın Şərqdə hərbi qüvvələrini gücləndirməsi göstərir ki, qarşıdakı mərhələdə əsas məqsəd genişmiqyaslı quru müharibəsi deyil. ABŞ daha çox İranı hərbi, iqtisadi və siyasi baxımdan sistemli şəkildə tükəndirməyə hesablanmış strategiyanı davam etdirir.

Bu strategiyanın mahiyyətini anlamaq üçün müasir müharibələrin dəyişən xarakterinə nəzər salmaq lazımdır. XXI əsrin müharibələri artıq əvvəlki kimi yüz minlərlə əsgərin iştirak etdiyi uzunmüddətli quru əməliyyatları üzərində qurulmur. ABŞ son onilliklərdə İraq və Əfqanıstan təcrübəsindən mühüm nəticələr çıxarıb.

Bu gün Vaşinqton üçün əsas model aşağıdakı elementlərdən ibarətdir: dəqiq raket və aviasiya zərbələri; pilotsuz uçuş aparatlarından intensiv istifadə; kiber əməliyyatlar; iqtisadi və maliyyə blokadası; enerji və hərbi infrastrukturların sıradan çıxarılması; daxildə sosial-iqtisadi təzyiqin artırılması.

Başqa sözlə, məqsəd ölkəni işğal etmək yox, dövlətin fəaliyyət mexanizmlərini iflic vəziyyətinə salmaqdır. Məhz buna görə də ABŞ-ın yaxın perspektivdə İrana qarşı genişmiqyaslı quru əməliyyatına başlaması real görünmür.
Vaşinqtonun quru əməliyyatından yayınmasının bir neçə strateji səbəbi var. Birincisi, İran coğrafiyası və əhalisi baxımından regionun ən mürəkkəb ölkələrindən biridir. Belə bir ölkəyə qarşı quru əməliyyatı ABŞ üçün son dərəcə ağır insan itkiləri və milyardlarla dollarlıq əlavə xərc demək olardı.
İkincisi, Vaşinqton anlayır ki, quru müharibəsi İran hakimiyyətini zəiflətmək əvəzinə cəmiyyət daxilində milli səfərbərliyi gücləndirə bilər.
Üçüncüsü isə ABŞ-ın əsas hədəfi Tehranı işğal etmək deyil. Vaşinqtonun məqsədi İranın raket potensialını, hava müdafiəsini, hərbi sənayesini, enerji sektorunu, logistika imkanlarını, maliyyə sistemini mərhələli şəkildə sıradan çıxarmaqdır. Beləliklə, İran həm iqtisadi, həm də hərbi baxımdan uzunmüddətli tükənmə prosesinə daxil edilir.

ABŞ strategiyasında hərbi zərbələr qədər iqtisadi blokada da mühüm yer tutur. İran iqtisadiyyatı uzun illərdir sanksiyalar altında fəaliyyət göstərsə də, yeni mərhələdə blokadanın daha sərt formaya keçməsi ehtimalı artır. Enerji ixracı, maliyyə axınları, dəniz daşımaları və beynəlxalq ticarət kanallarının məhdudlaşdırılması Tehran üçün ciddi sosial-iqtisadi problemlər yarada bilər”.

M.Bünyadlı qeyd edib ki, Tramp İranın daxili narazılıqlar və bombardmandan bezən xalqın üsyanı bahasına məqsədinə çatacağını düşünür:

“Vaşinqton hesab edir ki, məhz iqtisadi təzyiq nəticəsində ölkə daxilində narazılıq artacaq və İran rəhbərliyi daha çətin seçim qarşısında qalacaq.
ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun son bəyanatları da Vaşinqtonun yanaşmasını açıq şəkildə göstərir. Rubio bildirib ki, məsələ yalnız İran və ABŞ arasında qarşıdurma deyil. Əsas məsələ beynəlxalq dəniz yollarının təhlükəsizliyi və naviqasiya azadlığı prinsipidir.

Əgər hansısa dövlət Hörmüz boğazında beynəlxalq gəmiçiliyə nəzarət etmək və ya tranzitə mane olmaq presedenti yarada bilsə, bu, qlobal ticarət sistemini sarsıda bilər. Bu baxımdan ABŞ İranın Hörmüz vasitəsilə yaratdığı təzyiqi yalnız regional təhlükə deyil, beynəlxalq iqtisadi təhlükəsizlik problemi kimi təqdim edir.

Trampın mesajı isə ondan ibarətdir ki, diplomatiya qapısı açıqdır, amma hərbi təzyiq dayanmayacaq. Onun sözlərinə görə, İran artıq hərbi imkanlarının böyük hissəsini itirib və ABŞ zərbələri davam etdirəcək. Eyni zamanda Vaşinqton diplomatiya qapısını tam bağlamır.

Marko Rubio da bəyan edib ki, ABŞ İranla danışıqlara hazırdır, lakin bunun üçün Tehran ciddi iradə nümayiş etdirməlidir. Əks halda, Vaşinqton özünün və müttəfiqlərinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün bütün vasitələrdən istifadə edəcək. Bu isə göstərir ki, ABŞ hərbi təzyiqlə diplomatik kanalları paralel şəkildə saxlayan “məcburetmə diplomatiyası” modelini tətbiq edir.

İran isə anlayır ki, qarşıdurma yalnız öz sərhədləri daxilində qalarsa, hərbi və iqtisadi üstünlük ABŞ tərəfində olacaq. Buna görə də İran müxtəlif regional aktorları prosesə cəlb etməyə, böhran coğrafiyasını genişləndirməyə və ABŞ üzərində siyasi təzyiq yaratmağa çalışır. Lakin bunun nə dərəcədə uğurlu olacağı sual altındadır.

Xüsusilə NATO-nun Ankarada keçirilən son zirvə toplantısından sonra Qərb daxilində təhlükəsizlik koordinasiyasının güclənməsi İranın manevr imkanlarını daha da məhdudlaşdırır.

“Axios”un ABŞ administrasiyasındakı mənbələrə istinadən yaydığı məlumata görə, Vaşinqton Yaxın Şərqdə hərbi qüvvələrini və silah ehtiyatlarını artırır. Bu isə Donald Tramp administrasiyasının İrana qarşı hərbi əməliyyatların miqyasını genişləndirmək variantını nəzərdən keçirdiyini göstərir. Bununla belə, əgər belə qərar qəbul olunarsa, onun klassik quru müharibəsi formasında olacağı inandırıcı görünmür.

Daha real ssenari intensiv hava hücumları, raket zərbələrinin sayının artırılması, İranın strateji hərbi və enerji obyektlərinin sistemli şəkildə hədəfə alınması, eləcə də iqtisadi blokadanın daha da sərtləşdirilməsidir.

Mövcud prosesləri yalnız Vaşinqtonla Tehran arasındakı ikitərəfli münaqişə kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Bu qarşıdurma daha geniş geosiyasi transformasiyanın tərkib hissəsidir. Yeni dünya nizamı uğrunda böyük güclər arasında gedən rəqabət Yaxın Şərqi əsas geosiyasi meydanlardan birinə çevirib.
İran bu mübarizədə yalnız regional aktor deyil, həm də qlobal güc balansının mühüm elementlərindən biri kimi çıxış edir. ABŞ isə regionda öz hərbi və siyasi üstünlüyünü qorumaqla yanaşı, beynəlxalq enerji marşrutları və ticarət yolları üzərində sabitliyi təmin etməyə çalışır.

Hazırkı dinamika göstərir ki, yaxın dövrdə qarşıdurmanın tammiqyaslı quru müharibəsinə çevrilməsi ehtimalı aşağı olsa da, intensiv hava əməliyyatlarının, strateji obyektlərə dəqiq zərbələrin və iqtisadi təzyiqin artması ehtimalı kifayət qədər yüksəkdir. Belə bir ssenari İranı uzunmüddətli tükənmə mərhələsinə sürükləyə, regionda isə geosiyasi riskləri daha da artıra bilər”.

Nurlan Cəfəri