Kripto, saxta şirkət, tranzit ölkə: Tokayev Rusiyanın qara maliyyə sxemini belə ifşa etdi

Qazaxıstan prezidenti Kasım-Comərd Tokayev Maliyyə Monitorinqi Agentliyində keçirilən iclasda son illərin ən qalmaqallı maliyyə faktlarından birini açıqlayıb.

Yenicag.az xəbər verir ki, onun sözlərinə görə, 2025-ci il ərzində ölkə banklarından biri vasitəsilə qonşu dövlətdən daxil olan təxminən 7 trilyon tenge vəsait üçüncü ölkələrə ötürülüb. Bu məbləğ təxminən 14 milyard ABŞ dollarına bərabərdir və Tokayevin ifadə etdiyi kimi, “nə qanun, nə iqtisadi məntiq, nə də siyasi baxımdan izahı asan olan bir vəziyyət deyil”. Prezident açıq şəkildə bildirib ki, bu cür əməliyyatlar artıq adi maliyyə pozuntusu yox, dövlət üçün təhlükə yaradan sistemli problemə çevrilib.

Tokayev həmçinin vurğulayıb ki, kommersiya bankları üzərindən aparılan şübhəli tranzitlərin miqyası insan təxəyyülünün hüdudlarını aşır. Onun sözlərinə görə, Qazaxıstan kriptovalyuta vasitəsilə qanunsuz kapital çıxarılmasına görə də “lider ölkələrdən biri” kimi görünür və bu fakt ölkənin beynəlxalq nüfuzuna ciddi zərbə vurur. Məhz buna görə prezident Maliyyə Monitorinqi Agentliyinə və digər qurumlara bank sektorunda nəzarətin kəskin şəkildə gücləndirilməsi barədə tapşırıq verib.

Tokayevin hədəfində Rusiya var?

Tokayev “qonşu ölkə”nin adını çəkməsə də, açıqlanan rəqəmlər və mövcud geosiyasi vəziyyət bu ölkənin kimliyi ilə bağlı ciddi ipucları verir. 7 trilyon tenge kimi nəhəng məbləğin hər hansı kiçik və ya orta iqtisadiyyatdan çıxması real görünmür. Bu səbəbdən əsas diqqət Rusiyaya yönəlir.

2022-ci ildən sonra Qərbin tətbiq etdiyi sanksiyalar Rusiya maliyyə sistemini faktiki olaraq qlobal bank şəbəkəsindən kənarlaşdırdı. Bir çox banklar SWIFT-dən çıxarıldı, beynəlxalq köçürmələr çətinləşdi, valyuta əməliyyatları məhdudlaşdırıldı. Nəticədə Rusiya kapitalı üçün alternativ yollar axtarılmağa başlandı. Bu yolların üzərində isə Qazaxıstan kimi sanksiyalara məruz qalmayan, amma Rusiya ilə sıx iqtisadi əlaqələri olan ölkələr peyda oldu.

Mexanizm sadədir: vəsait əvvəlcə Rusiya şirkətləri və ya fiziki şəxslər tərəfindən Qazaxıstan banklarına yönləndirilir, daha sonra isə “ticarət əməliyyatı”, “xidmət haqqı” və ya “investisiya” adı altında üçüncü ölkələrə ötürülür. Beləliklə, pul sanksiya zonasından çıxarılır və nisbətən “təmiz” görünüş qazanır. Tokayevin narahatlığı da məhz buradan qaynaqlanır. Çünki bu proses davam edərsə, Qazaxıstan özü də beynəlxalq sanksiyaların hədəfinə çevrilə bilər.

Kriptovalyuta xətti və kölgə mexanizmləri

Prezidentin kripto ilə bağlı dedikləri də bu mənzərənin ayrılmaz hissəsidir. Qazaxıstanda ləğv edilən 130-dan çox qanunsuz kripto-əməliyyat məntəqəsi təsadüfi deyil. Rusiya üçün kriptovalyuta bank sistemini tamamilə kənardan dolanmaq imkanı yaradır. Qazaxıstan isə uzun müddət kripto-mayninq və qeyri-rəsmi mübadilə üçün əlverişli mühit kimi istifadə olunub. Bu da ölkəni istəmədən regional “pul dövriyyə mərkəzinə” çevirib.

Qırğızıstanla Ermənistan da işin içindədir

Qeyd edək ki, Rusiya sanksiyalardan yayınmaq üçün son illərdə klassik bank mexanizmlərindən kənara çıxan, çoxşaxəli və məqsədli fırıldaq sxemlərinə əl atır. Ən geniş yayılmış üsullardan biri qonşu ölkələrdə, xüsusilə Qazaxıstan, Qırğızıstan, Ermənistan və Gürcüstanda kağız üzərində fəaliyyət göstərən saxta şirkətlərin yaradılmasıdır; bu şirkətlər vasitəsilə “ixrac–idxal”, “konsaltinq” və ya “logistika xidməti” adı altında milyonlarla dollar köçürülür. Digər mexanizm ofşor zonalar üzərindən aparılan zəncirvari tranzitlərdir ki, pul bir neçə ölkədən keçdikdən sonra mənşəyi tamamilə itir. Kriptovalyuta isə xüsusi rol oynayır: rubl kriptoya çevrilir, daha sonra stabilkoinlər vasitəsilə üçüncü ölkələrdə yenidən nağdlaşdırılır. Bundan əlavə, qızıl, qiymətli metallar və hətta ikili təyinatlı mallar üzərindən barter tipli əməliyyatlar aparılır. Bütün bu sxemlərin məqsədi eynidir – pulun və aktivlərin Rusiya mənşəyini gizlətmək və sanksiya nəzarətindən yayınmaq.

Azərbaycan üçün də risk var?

Bu model nəzəri olaraq Azərbaycana da tətbiq oluna bilər. Azərbaycan da tranzit mövqedə yerləşir və Rusiya ilə sıx iqtisadi əlaqələri mövcuddur. Fərq ondadır ki, ölkəmizdə bank sektoru daha mərkəzləşdirilmişdir və iri məbləğli tranzitlər daha tez diqqət çəkir. Amma kripto, qeyri-rəsmi ödəniş şəbəkələri və saxta xarici ticarət əməliyyatları risk olaraq qalır.

Nəticə

Qısacası, Tokayevin açıqlaması əslində digər ölkələr üçün də bir xəbərdarlıqdır. Pul axınları sanksiyalarla dayanmır, sadəcə istiqamət dəyişir. Bu istiqamətin üzərində olan ölkələr isə ya vaxtında tədbir görməli, ya da böyük maliyyə və siyasi risklərlə üzləşməyə hazır olmalıdırlar. Qazaxıstanın yaşadığı bu təcrübə region üçün ciddi dərs kimi oxunmalıdır.

Amir Aqiloğlu

Yenicag.az