Tramp Qrenlandiyanı niyə istəyir? – ABŞ ilə Avropa arasında 93 milyardlıq ticarət müharibəsi

Qaiser Navab, xüsusi olaraq “Yeni Çağ” üçün

Avropa Birliyi ilə ABŞ arasındakı münasibətlər son onilliklərin ən təhlükəli böhran dövrünə girib. Vaxtilə strateji müttəfiq olan tərəflər indi açıq iqtisadi savaşın astanasındadır. Böhranın mərkəzində isə Qrenlandiya dayanır. ABŞ Prezidenti Donald Trampın bu adanı faktiki olaraq ələ keçirmək cəhdi artıq təkcə diplomatik qalmaqal deyil, Qərb dünyasının öz daxilində parçalanmasına səbəb olan böyük geosiyasi qarşıdurmaya çevrilib.

Vaşinqton Qrenlandiyanı Arktikanın açarı hesab edir. Buzların sürətlə əriməsi ilə yeni dəniz yollarının açılması, bölgənin zəngin nadir metal və enerji ehtiyatları böyük güclər arasında amansız rəqabət yaradıb. ABŞ administrasiyası bu prosesdə geri qalmaq istəmir və Tramp açıq şəkildə bildirir ki, Arktikanın “təhlükəsizliyi” ABŞ-ın birbaşa nəzarətində olmalıdır. Bu yanaşma isə faktiki olaraq Danimarkanın və Qrenlandiyanın suverenliyini sual altına almaq deməkdir.

Danimarkanın Qrenlandiyanı satmaqdan qəti şəkildə imtina etməsi Ağ Evdə qəzəblə qarşılandı. Bunun ardınca Tramp Danimarka ilə yanaşı Almaniya, Fransa, Hollandiya, İsveç, Finlandiya, Norveç və Böyük Britaniyadan idxal olunan məhsullara 10 faiz gömrük rüsumu tətbiq etdi. O, eyni zamanda açıq şəkildə xəbərdarlıq etdi ki, əgər iyun ayına qədər Qrenlandiyanın “idarəçiliyinin ötürülməsi” məsələsində razılaşma əldə olunmasa, bu rüsumlar 25 faizə qaldırılacaq. Bu, artıq sadəcə ticarət təzyiqi yox, siyasi şantaj kimi qəbul olunur.

Brüssel bu addımı Qərbin daxilində görünməmiş bir təhdid kimi qiymətləndirir. Avropa Birliyi ABŞ-a qarşı 93 milyard avroluq cavab sanksiyaları paketini hazırlayır. Siyahıya ABŞ-ın simvolik ixrac məhsulları – viski, motosikletlər, kənd təsərrüfatı malları ilə yanaşı, yüksək texnologiya məhsulları, sənaye avadanlıqları və aviasiya ehtiyat hissələri də daxil edilib. Məqsəd təkcə iqtisadi zərbə vurmaq yox, həm də Trampın əsas seçici bazasında ciddi narazılıq yaratmaqdır.

Ancaq Avropanın əsas kozu rüsumlar yox, daha sərt bir mexanizmdir. Brüssel ilk dəfə olaraq “Anti-Təzyiq Mexanizmi” adlanan xüsusi qanunu işə sala bilər. Bu mexanizm işə düşərsə, Amerika şirkətləri Avropadakı nəhəng dövlət layihələrindən, infrastruktur, müdafiə və texnologiya tenderlərindən kənarlaşdırıla bilər. Söhbət illik həcmi təxminən 2 trilyon avro olan bazardan gedir. Bu isə artıq ticarət mübahisəsi deyil, ABŞ-la Avropa arasında dərin və uzunmüddətli iqtisadi ayrışma deməkdir.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu addım Qərb dünyasının onilliklərdir qurduğu transatlantik iqtisadi sistemin faktiki dağılması anlamına gələ bilər. Almaniyalı ticarət eksperti Sabine Weyand bildirir ki, əgər ABŞ iqtisadi təzyiq yolu ilə Avropanı siyasi güzəştə məcbur etmək istəyirsə, Avropanın buna sərt cavab verməkdən başqa yolu qalmır. Onun sözlərinə görə, artıq söhbət ticarət balansından yox, dövlətlərin suverenliyi və beynəlxalq qaydalardan gedir.

Qrenlandiya özü də bu oyunda açıq mövqe sərgiləyib. Adanın baş naziri bildirib ki, Qrenlandiya əməkdaşlığa açıqdır, amma satılmır və Arktika torpaqlarının kolonial dövrdəki kimi böyük güclər arasında alver mövzusuna çevrilməsi qəbuledilməzdir. Bu açıqlama faktiki olaraq ABŞ-ın planlarına açıq etirazdır.

Böhranın iqtisadi təsirləri artıq hiss olunmağa başlayıb. Almaniyanın avtomobil nəhənglərinin səhmləri sürətlə ucuzlaşıb, çünki 25 faizlik ABŞ rüsumları bu sektoru iflic vəziyyətinə sala bilər. Fransa lüks brendləri ABŞ bazarını itirmək təhlükəsi ilə üz-üzədir. İrlandiya və digər kiçik Avropa iqtisadiyyatları isə xəbərdarlıq edirlər ki, bu ticarət savaşı bütün qitə üzrə ciddi durğunluq yarada bilər.

Digər tərəfdən, ABŞ-da da narahatlıq artır. Amerika Ticarət Palatası bildirib ki, Avropanın cavab addımları minlərlə iş yerinin itirilməsinə səbəb ola bilər. Xüsusilə ABŞ şirkətlərinin Avropadakı iri infrastruktur və texnologiya layihələrindən kənarlaşdırılması Amerika biznesi üçün strateji zərbə sayılır.

Beləliklə, bir vaxtlar diplomatik ekzotika kimi görünən Qrenlandiya mövzusu indi ABŞ-la Avropa arasında açıq siyasi və iqtisadi müharibəyə çevrilmək üzrədir. 56 min əhalisi olan bir ada bu gün bütün Qərb dünyasının gələcək münasibətlərini müəyyən edən əsas geosiyasi düyünə çevrilib. Əgər tərəflər geri addım atmasa, bu qarşıdurma təkcə ticarət müharibəsi yox, Qərb ittifaqının tarixi parçalanması kimi tarixə düşə bilər.