Yerin peykindəki DƏYİŞİKLİK: Ay kiçilir, zəlzələ riski artır

Araşdırmaçılar Ayda tektonik fəaliyyətin göstəricisi olan kiçik dəniz silsilələrinin ilk qlobal xəritəsini və ətraflı tədqiqatını hazırlayıblar.

Yenicag.az xəbər verir ki, araşdırmanın nəticələri “The Planetary Science Journal”da dərc olunub.

Alimlər ilk dəfə göstəriblər ki, bu silsilələr nisbətən gəncdir və Ayın Yer üzündən görünən geniş, qaranlıq düzənlikləri boyunca geniş yayılıb. Hımin silsilələrin necə formalaşdığını müəyyən etməklə komanda gələcək ay missiyalarının eniş yerlərinə təsir göstərə biləcək yeni potensial Ay zəlzələsi mənbələrini də aşkar edib.

Həm Yer, həm də Ay tektonik qüvvələrə məruz qalır, lakin onların işləmə mexanizmi tamamilə fərqlidir.

Yerdə qabıq hərəkət edən plitələrə bölünüb, toqquşur, ayrılır və sürtünür. Bu proses dağ silsilələri, okean xəndəkləri və vulkanizmi yaradır.

Ayda isə plitə tektonikası yoxdur. Bunun əvəzinə, gərginlik onun vahid və bütöv qabığı daxilində toplanır. Bu gərginlik fərqli relyef formaları yaradır. Məşhur nümunələrdən biri “payvari çıxıntılar”dır. Bunlar qabığın sıxılması və bir hissənin qırılma xətti boyunca digərinin üzərinə itələnməsi nəticəsində yaranan silsilələrdir. Bu çıxıntılar Ayın dağlıq ərazilərində yayılıb və Ay tarixinin son 20 %-ni təşkil edən son milyard il ərzində formalaşıb.

2010-cu ildə tədqiqatın həmmüəllifi Tom Voters Ayın tədricən kiçildiyinə dair sübutlar tapmışdı. Ayın daxili hissəsi soyuduqca səthi sıxılır və bu da dağlıq ərazilərdə payvari çıxıntıları yaradan sıxılma qüvvələrinə səbəb olur.

Lakin payvari çıxıntılar Ayın son dövrlərdəki bütün kiçilmə xüsusiyyətlərini izah etmir. Digər bir relyef forması – kiçik dəniz silsilələri də müəyyən edilib.

Silsilələr payvari çıxıntıları yaradan eyni sıxılma qüvvələrindən yaranır – fərq onların yerləşməsindədir. Payvari çıxıntılar dağlıq ərazilərdə, silsilələr isə yalnız dənizlərdə tapılır. Tədqiqat qrupu bu silsilələri sistemli şəkildə xəritələşdirmək və onların son tektonik fəaliyyətdəki rolunu araşdırmaq qərarına gəlib.

Komanda silsilələrin ilk geniş kataloqunu tərtib edib. Proses zamanı Ayın görünən tərəfindəki dənizlərdə əvvəllər tanınmayan 1114 seqment müəyyən edilib. Bununla da Ayda məlum olan silsilələrin ümumi sayı 2634-ə çatıb.

Analizlər göstərib ki, orta hesabla bir silsilənin yaşı təxminən 124 milyon ildir. Bu, Voters və həmkarlarının əvvəlki tədqiqatlarda müəyyən etdiyi payvari çıxıntıların orta yaşına (105 milyon il) çox yaxındır. Bu oxşar yaşlar göstərir ki, silsilələrin də payvari çıxıntılar kimi Ayın ən gənc geoloji xüsusiyyətləri sırasındadır.

Silsilələrin payvari çıxıntılarla eyni növ qırılmalar boyunca formalaşması o deməkdir ki, bu silsilələrin mövcud olduğu hər yerdə Ay zəlzələləri baş verə bilər.

Potensial zəlzələ mənbələri xəritəsinin genişləndirilməsi alimlərə Ayın daxili quruluşunu öyrənmək üçün yeni imkanlar yaradır. Eyni zamanda, bu, gələcəkdə Ay səthində yaşayacaq və ya tədqiqat aparacaq astronavtlar üçün seysmik riskləri diqqət mərkəzinə gətirir.