ABŞ-ın İranla “quru müharibə” PLANI: Yol çoxdur, qələbəyə çıxanı isə…

ABŞ-ın İrana qarşı quru müharibəsi uzun illər ərzində “son hədd” hesab olunurdu. Bu ssenari həm baha başa gələcək, həm də nəticələrinə nəzarət etmək çətin olacaq qədər təhlükəli sayılırdı.

Lakin son hadisələr göstərir ki, dünən qeyri-mümkün görünən addım bu gün artıq müzakirə olunan real variantdır. ABŞ və İsrail ilə İran arasında artan gərginlik müharibə ehtimalını nəzəriyyədən çıxarıb strateji hesablamaların mərkəzinə gətirib.

Bu gün əsas sual artıq “quru müharibəsi olacaqmı?” deyil. Sual budur: əgər başlasa, haradan başlayacaq və nə ilə nəticələnəcək?

İlk baxışda İranın coğrafiyası hücum üçün çoxlu imkanlar təqdim edir. Fars körfəzi, Oman körfəzi, qərb sərhədləri – hamısı sanki açıq qapılar kimi görünür. Amma bu, yalnız zahiri mənzərədir. Əslində həmin coğrafiya hücum üçün yol açdığı qədər, onu dalana da sala bilər. İranın dağları, səhraları, adaları və boğazları təkcə ərazi deyil – onlar uzun illər ərzində formalaşmış müdafiə strategiyasının bir hissəsidir.

Bu səbəbdən mümkün quru hücumu üçün nəzərdə tutulan beş əsas istiqamət qələbə planı deyil, daha çox risk xəritəsi təsiri bağışlayır.

Hark adası: iqtisadi ürəyə zərbə, qlobal sarsıntı

İranın neft ixracının təxminən 90 faizi Hark adasından keçir. Bu fakt adanı həm strateji baxımdan cəlbedici, həm də son dərəcə riskli hədəfə çevirir.

Hərbi baxımdan bu ada İranın iqtisadi ürəyidir. Buraya zərbə vurmaq ölkənin əsas gəlir mənbəyini iflic edə bilər. Lakin bu, lokal hərbi uğurla məhdudlaşmayacaq. Çünki İranın enerji arteriyasına hücum etmək dünya enerji bazarını dərhal silkələyər və münaqişəni regional çərçivədən çıxarıb qlobal böhrana çevirə bilər.

Başqa sözlə, Hark adasına hücum yalnız İranı deyil, bütün dünyanı təsirləndirəcək hadisəyə çevrilə bilər.

Hörmüz boğazı: nəzarət mümkün, sabitlik qeyri-mümkün

Dünya neftinin təxminən beşdə biri Hörmüz boğazından keçir. Bu səbəbdən bu dar su yolu planetin ən kritik enerji qapılarından biri sayılır.

Ancaq onu nəzarətə götürmək xəritədə bir nöqtəni ələ keçirmək qədər sadə deyil. Bu, geniş əraziyə yayılmış mürəkkəb hərbi əməliyyat tələb edir. Boğazı idarə etmək üçün İranın əsas limanı olan Bəndər Abbas və böyük Keşm adası üzərində nəzarət qurmaq lazımdır.

Bu isə faktiki olaraq uzunmüddətli quru müharibəsi deməkdir.

Belə bir əməliyyat qısa müddətli uğur gətirsə belə, uzun müddətdə resursları tükəndirən və qlobal iqtisadiyyatda xaos yaradan münaqişəyə çevrilə bilər.

Üç ada: simvolik qələbə, real eskalasiya

Əbu Musa, Böyük Tunb və Kiçik Tunb adaları hərbi baxımdan həlledici əhəmiyyət daşımır. Onlar İranın içərilərinə yol açmır və strateji üstünlük yaratmır.

Lakin bu adaların siyasi və simvolik çəkisi böyükdür. Çünki onlar İran ilə Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri arasında uzun illərdir davam edən ərazi mübahisəsinin mərkəzində yerləşir.

Bu səbəbdən bu adaların ələ keçirilməsi hərbi baxımdan məhdud nəticə versə də, siyasi baxımdan münaqişəni sürətlə böyüdə bilər.

Çabahar dəhlizi: asan giriş, çətin nəticə

İranın cənub-şərqində yerləşən Çabahar istiqaməti coğrafi baxımdan daha açıq görünür. Bu region digər variantlarla müqayisədə daha az sıx məskunlaşıb və hərbi əməliyyat üçün nisbətən əlverişli təsir bağışlayır.

Amma bu yolun əsas problemi məsafədir.

Buradan daxil olan hərbi qüvvə İranın əsas siyasi və iqtisadi mərkəzlərindən uzaqda qalacaq. Bu isə əməliyyatın uzanmasına, xərclərin artmasına və logistikanın çətinləşməsinə səbəb olacaq.

Nəticədə, ən rahat görünən yol ən az nəticə verən yol ola bilər.

Abadan-Xürrəmşəhr oxu: ən qısa yol, ən böyük risk

Əgər quru müharibəsi başlasa, ən real istiqamət İranın cənub-qərbində yerləşən Abadan-Xürrəmşəhr xətti hesab olunur. Bu marşrut İranın strateji neft regionlarına ən qısa çıxış yoludur.

Lakin bu yol İraq ərazisindən keçir və artıq neytral zona sayılmır. Bu marşrut boyunca İran tərəfdarı silahlı qrupların mövcudluğu əməliyyatı son dərəcə riskli edir.

Bu səbəbdən belə hücum iki dövlət arasında klassik müharibədən daha çox, regional və çoxqatlı qarşıdurmaya çevrilə bilər.

Kürd faktoru: paralel cəbhə ehtimalı

Mümkün müharibə ssenarilərində daha bir dəyişən amil Kürd qüvvələrinin rolu hesab olunur. ABŞ-ın hərbi əməliyyatı ilə paralel olaraq İranın qərb sərhədlərində üsyan baş verməsi ehtimalı nəzəri olaraq mövcuddur.

Bu halda İran eyni vaxtda bir neçə cəbhədə döyüşmək məcburiyyətində qala bilər. Lakin bu ssenari də zəmanətli deyil. Çünki Kürd qrupları parçalanmış vəziyyətdədir və regional dövlətlər münaqişənin genişlənməsini istəmir.

Yol çoxdur, qələbəyə çıxanı isə yoxdur

Bu beş istiqamət qələbəyə aparan plan deyil. Onlar daha çox risklərin xəritəsidir. Hər bir variant ya məhdud təsir, ya da nəzarətdən çıxan geniş müharibə ehtimalı yaradır.

İranın əsas üstünlüyü təkcə silahları deyil – coğrafiyasıdır. Bu coğrafiya zamanla sadəcə müdafiə xətti deyil, strateji silaha çevrilib.

Dağlar, səhralar, adalar və boğazlar müharibəni sürətləndirmək üçün deyil, onu uzatmaq və baha başa gətirmək üçün qurulmuş təbii istehkamlar kimi fəaliyyət göstərir.

Bu səbəbdən ABŞ üçün əsas dilemma dəyişməz qalır:
müharibəyə başlamaq mümkündür, amma onu tez və qəti şəkildə bitirmək demək olar ki, mümkün deyil.

“Yeni Çağ” Təhlil Qrupu