Kosmosa çıxıb Yerin dibinə enə bilməyən ELM: Tədqiqatçılardan mantiya ilə bağlı YENİLİK

Yer kürəsinin ən dərin qatlarına çatmaq kosmosda səyahət etməkdən qat-qat çətindir. İnsanlar planetimizdən təxminən 25 milyard kilometr uzağa qədər səyahət ediblər, lakin Yer səthinin altına qazma işləri cəmi 12 kilometrdən bir qədər çox dərinliyə çatıb. Bu ciddi məhdudiyyət alimlərin hələ də qabığın dərinliklərində nə olduğunu az bilməsi deməkdir.

Bu bilik boşluğu xüsusilə mantiya ilə nüvə arasındakı sərhəd bölgəsində önəmlidir. Bu sahə Yer daxilində ən kritik daxili sərhədi təmsil edir və hazırda gözlənilməz maqnit davranışını üzə çıxaran yeni tədqiqatların mərkəzindədir.

Yenicag.az xəbər verir ki, “Nature Geoscience” jurnalında dərc olunan araşdırmada Liverpul Universitetinin rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu Yer mantiyasının dibində yerləşən iki nəhəng, son dərəcə isti qaya formalaşmasının onların altında yerləşən maye xarici nüvəyə təsir etdiyini göstərən maqnit sübutları aşkar edib. Bu strukturlar Afrikanın və Sakit Okeanın təxminən 2900 kilometr dərinliyində yerləşir.

Tapıntılar göstərir ki, bu nəhəng, bərk və həddindən artıq qızmış qaya kütlələri milyon illər boyu Yer kürəsinin maqnit sahəsinin formalaşmasında rol oynayıb.

Qədim maqnit sahələrini bərpa etmək və onları yaradan prosesləri modelləşdirmək son dərəcə çətindir. Bu dərin Yer xüsusiyyətlərini araşdırmaq üçün alimlər paleomaqnit məlumatlarını geodinamo adlanan prosesi – xarici nüvədə maye dəmirin hərəkətini kompüter simulyasiyaları ilə birləşdiriblər. Bu hərəkət Yer kürəsinin maqnit sahəsini külək turbininin elektrik enerjisi yaratmasına bənzər şəkildə yaradır.

Riyazi modellər komandanın son 265 milyon il ərzində Yer maqnit davranışının əsas xüsusiyyətlərini yenidən qurmasına imkan verib. Superkompüterdən istifadə etmələrinə baxmayaraq, bu qədər böyük zaman miqyasında simulyasiyalar aparmaq nəhəng hesablama gücü tələb edir.

Nəticələr göstərib ki, xarici nüvənin yuxarı sərhədi vahid temperatur daşımır. Əksinə, burada kəskin istilik fərqləri mövcuddur və qitə ölçüsündə qaya strukturlarının altında lokal isti zonalar yerləşir.

Analiz həmçinin üzə çıxarıb ki, Yer maqnit sahəsinin bəzi komponentləri yüz milyonlarla il ərzində nisbətən sabit, digərləri isə zamanla kəskin dəyişikliklərə məruz qalıb.

“Bu nəticələr göstərir ki, nüvənin üstündəki qayalı mantiyada güclü temperatur fərqləri var və daha isti bölgələrin altında nüvədəki maye dəmir dayana bilər, yəni daha sərin bölgələrin altında müşahidə olunan güclü axında iştirak etməyə bilər. Bu cür uzun zaman miqyasında Yer dərinliyi haqqında məlumat əldə etmək qədim maqnit sahəsinin qeydlərindən istifadə etməklə həm dərin Yerin dinamik təkamülünü, həm də daha sabit xüsusiyyətlərini anlamaq üçün əsaslı arqument yaradır. Bu nəticələr qədim qitə konfiqurasiyaları, məsələn, Panqeanın formalaşması və parçalanması ilə bağlı suallar üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır və qədim iqlim, paleobiologiya və təbii resursların formalaşması sahəsində uzun müddətdir mövcud olan qeyri-müəyyənlikləri həll etməyə kömək edə bilər. Bu sahələr Yer maqnit sahəsinin uzun müddət ərzində orta hesabla planetin fırlanma oxuna uyğun mükəmməl çubuq maqnit kimi davrandığını güman edirdi. Bizim tapıntılarımız isə bunun tam olaraq belə olmadığını göstərir”, – Liverpul Universitetinin Geomaqnetizm üzrə professoru Endi Biggin deyib.