Yazıdan əvvəl YAZI? - 40 min il öncə məlumat mübadiləsi belə olub

40 min ildən çox əvvəl qədim insanlar artıq alətlər, fiqurlar və digər əşyalar üzərinə simvollar həkk edirdilər. Saarland Universitetinin dilçisi Kristian Bentz və arxeoloq Eva Dutkieviçin yeni araşdırması göstərir ki, bu işarə ardıcıllıqları təsadüfi bəzəklər olmayıb. Əksinə, onlar mürəkkəblik və məlumat sıxlığı baxımından b.e.ə. 3000-ci illərdə – yəni on minlərlə il sonra ortaya çıxan ən qədim yazı sistemi olan proto-mixi yazıya bənzər səviyyələr nümayiş etdirir.

Yenicag.az xəbər verir ki, tədqiqatçılar yazının necə təkamül etdiyini daha yaxşı anlamaq üçün hesablama texnikalarından istifadə edərək 260 Paleolit dövrü artefaktı üzərinə həkk olunmuş 3000-dən çox işarəni təhlil edib, tədqiqatın nəticəsini isə PNAS jurnalında yayımlayıblar.

34-45 min il əvvələ aid artefaktlarda təkrarlanan xətt, nöqtə, kəsik və xaç naxışları mövcuddur. Bunların bir çoxu Cənub-Qərbi Almaniyanın Şvabiya Alpları bölgəsindəki mağaralarda tapılıb. Məsələn, Lone vadisindəki Foqelherd mağarasında arxeoloqlar mamont sümüyündən oyulmuş kiçik bir mamont fiquru aşkar ediblər. Onun səthi xaç və nöqtə sıraları ilə işarələnib.

Eyni bölgədən olan digər obyektlərdə də bənzər oymalar var. Ax vadisindəki Qaysenklösterle mağarasında tapılan mamont sümüyü lövhəsi (“Adorant”) şir-insan hibrid fiqurunu təsvir edir və nöqtə, kəsik sıraları ilə örtülüb. Lone vadisindəki Holenştayn-Stadel mağarasından tapılan məşhur “Şir insan” heykəlinin bir qolu boyunca bərabər məsafəli kəsiklər yer alır.

Tədqiqatçılar indi belə qənaətə gəlirlər ki, bu işarələr məqsədli olub. Daş dövrü insanları onlardan, böyük ehtimalla, ünsiyyət qurmaq və ya məlumat saxlamaq üçün istifadə ediblər.

“Tədqiqatımız yazının erkən sələfi olan bu işarə sistemlərinin unikal statistik xüsusiyyətlərini və ya statistik barmaq izini üzə çıxarmağa kömək edir”, – professor Kristian Bentz deyib.

Dutkieviçin sözlərinə görə, Şvabiya Alpları bu simvolların göründüyü bir neçə əsas ərazidən yalnız biridir:

“Lakin təbii ki, digər mühüm bölgələr də var. Paleolit və ya Qədim daş dövrünə aid saysız-hesabsız alətlər və heykəllər qəsdən edilmiş işarə ardıcıllıqlarını daşıyır”, – deyə o izah edib.

Bu artefaktlar rəsmi yazıdan çox əvvəl, homo sapiensin Afrikadan Avropaya yeni köç etdiyi və neandertallarla qarşılaşdığı dövrə aiddir.

Komanda hesablama analizi vasitəsilə təxminən 260 obyekt üzərində 3000-dən çox həndəsi işarəni nəzərdən keçirib. Məqsəd hələ də sirrləri açılmamış simvolların mənasını tapmaq deyil, onların struktur xüsusiyyətlərini ölçmək idi.

“Çoxlu nəzəriyyələr var, lakin indiyədək işarələrin əsas, ölçülə bilən xüsusiyyətləri üzərində çox az empirik iş aparılmışdı”, – bentz izah edib.

İşarələrin ardıcıllıq daxilində nə dərəcədə tez-tez görünməsini və proqnozlaşdırıla bilməsini öyrənərək Bentz bu Paleolit işarələrini proto-mixi və müasir yazı sistemləri ilə müqayisə edib:

“Analizlərimiz göstərir ki, bu işarə ardıcıllıqlarının danışıq dilini təmsil edən və yüksək məlumat sıxlığı ilə xarakterizə olunan bugünkü yazı sistemləri ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Əksinə, arxeoloji obyektlərdəki işarələr tez-tez təkrarlanır – xaç, xaç, xaç, xətt, xətt, xətt. Bu növ təkrarlanma danışıq dilində rast gəlinən bir xüsusiyyət deyil”.

Buna baxmayaraq, Paleolit işarələrinin ümumi məlumat sıxlığı qədim Mesopotamiyada təxminən 40 min il sonra ortaya çıxan ən erkən proto-mixi yazı lövhələri ilə yaxından üst-üstə düşür.

“Proto-mixi yazıdakı işarə ardıcıllıqları da təkrarlanandır və fərdi işarələr bənzər bir tezliklə təkrarlanır. Mürəkkəblik baxımından bu ardıcıllıqlar müqayisə edilə bilər”, – deyə Bentz əlavə edib. Dutkieviç isə qeyd edib ki, fiqurlar alətlərdən daha yüksək məlumat sıxlığı nümayiş etdirir.

Bu oxşarlıq tədqiqatçıları təəccübləndirib.

Təhlil aparmaq üçün komanda işarə ardıcıllıqlarını rəqəmsallaşdıraraq verilənlər bazasına daxil edib və onları statistik modelləşdirmə və maşın öyrənməsi təsnifat alqoritmləri də daxil olmaqla, kəmiyyət dilçiliyi alətləri ilə qiymətləndirib. Onlar işarələrin potensial olaraq nə qədər məlumat ötürə biləcəyini hesablayıb və bu qabiliyyəti erkən mixi və müasir yazı ilə müqayisə ediblər.

“Təkrarlanma nisbətinin yüksək olması və növbəti işarənin asanlıqla proqnozlaşdırılması sayəsində biz göstərə bildik ki, entropiya – məlumat sıxlığının ölçüsü çox sonralar yaranmış proto-mixi yazı ilə müqayisə edilə biləndir”, – deyə Bentz bildirib. O vurğulayıb ki, insanın məlumatı kodlaşdırma qabiliyyəti on minlərlə il ərzində tədricən inkişaf edib.

Tədqiqat bu simvolların dəqiq hansı məlumatı ötürdüyünü müəyyən etmir. Müasir cəmiyyətlər min illərlə toplanmış biliklərdən faydalansa da, Paleolit dövrünün anatomik cəhətdən müasir insanları bizimlə müqayisə edilə biləcək koqnitiv qabiliyyətlərə malik idilər.

Məlumatı qeyd etmək və paylaşmaq qabiliyyəti qədim insanlara qrupları koordinasiya etməyə və sağ qalmağa kömək etmiş ola bilər. Obyektlərin özləri onların daşınabilir olduğunu göstərir.