Azərbaycan–İran xəttində strateji yaddaş və suverenlik refleksi - Hüseyin Büyükfırat yazır

Naxçıvanda mülki yaşayış məntəqələrini və kritik infrastrukturu hədəf alan dron hücumundan sonra Prezident İlham Əliyevin nümayiş etdirdiyi qəti mövqe ani gərginliyin deyil, uzun illər formalaşmış dövlət yaddaşının nəticəsi kimi qiymətləndirilir. Prosesi düzgün anlamaq üçün son otuz ilin bəzi mühüm məqamlarını xatırlamaq lazımdır.

Regional sabitlik və işğal dövrü (1991–2020)
Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bölgədə yaranan mürəkkəb geosiyasi şərait uzun illər davam edən münaqişə ilə müşayiət olundu.

* Logistik faktor: Qarabağ işğalı dövründə İranın Ermənistan üçün dünyaya açılan əsas tranzit yollarından biri kimi çıxış etməsi Bakıda ciddi narahatlıq doğuran məsələlərdən biri kimi yadda qaldı. Bu vəziyyət işğalın uzun müddət davam etməsinə dolayı təsir göstərən amillərdən biri kimi dəyərləndirilirdi.

* Humanitar gözləntilər: 1990-cı illərdə işğal nəticəsində bir milyondan çox azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkünə çevrildi. Həmin dövrdə sərhədin o tayından gözlənilən humanitar dəstəyin yetərincə hiss olunmaması cəmiyyətdə dərin etimad boşluğu yaratdı və bu hadisələr ictimai yaddaşda iz qoydu.

44 günlük müharibə və regional dinamika (2020)
2020-ci ildə baş verən Second Nagorno-Karabakh War zamanı regionda hərbi və siyasi proseslər daha da sürətləndi.

* Sərhəd xəttində hərəkətlilik: Azərbaycan öz ərazilərini işğaldan azad edərkən sərhəd xətti boyunca müşahidə edilən hərbi aktivlik və Ermənistan istiqamətində davam edən logistik axın Bakıda “regional sülhə maneə yaradan amil” kimi qeyd edildi.

Diplomatik təhlükəsizlik və səfirliyə hücum (2023)
2023-cü ildə Azərbaycanın Tehrandakı səfirliyinə edilən silahlı hücum ikitərəfli münasibətlərdə ən ciddi böhranlardan birinə çevrildi. Hücum nəticəsində bir diplomatik əməkdaşın həlak olması beynəlxalq hüquq baxımından qəbuledilməz hadisə kimi qiymətləndirildi və münasibətlərdə dərin çat yaradaraq təhlükəsizlik məsələsini ön plana çıxardı.

Naxçıvan hadisəsi və strateji “qırmızı xətlər” (5 mart 2026)
Naxçıvanda baş verən dron hücumu isə hadisələrin yeni mərhələyə keçdiyini göstərdi.

* Mülki və strateji obyektlər: Dronun Nakhchivan International Airport istiqamətində uçması və bir məktəbin yaxınlığına düşməsi hadisəni sadə texniki insidentdən çıxararaq birbaşa təhlükəsizlik təhdidi kimi qiymətləndirilməsinə səbəb oldu.

* Zəmanət mexanizmi: Naxçıvanın təhlükəsizliyi regional təhlükəsizlik sistemində xüsusi yer tutur və bu bölgəyə yönələn hər hansı təhdid daha geniş geosiyasi nəticələr doğura biləcək faktor kimi qəbul edilir.

Prinsipial diplomatiya: Rusiya nümunəsi
Azərbaycanın suverenlik məsələlərində sərgilədiyi mövqe yalnız bir ölkə ilə məhdudlaşmır. 2024-cü ildə baş verən təyyarə hadisəsi zamanı Rusiyaya qarşı nümayiş etdirilən prinsipial mövqe və kompensasiya tələbi Bakının beynəlxalq hüquqa əsaslanan sərt və ardıcıl xətt yürütməsinin göstəricisi kimi təqdim olunur.

Diplomatik nəzakət və təhlükəsizlik balansı
Maraqlı məqamlardan biri də odur ki, hücumdan bir gün əvvəl Prezident İlham Əliyevin taziye ziyarəti etməsi diplomatik nəzakətin yüksək nümunəsi kimi qiymətləndirildi. Bunun ardınca baş verən hərbi xarakterli insident isə Azərbaycan tərəfində xoş niyyətin sui-istifadəsi kimi qəbul edildi.

Nəticə

Bu hadisələrin fonunda formalaşan ümumi mənzərə onu göstərir ki, Azərbaycan artıq suverenlik məsələlərində daha aktiv və qətiyyətli siyasət yürüdən dövlət kimi çıxış edir. Bakı istənilən egemenlik pozuntusuna operativ reaksiya vermək iradəsini açıq şəkildə nümayiş etdirir və regional təhlükəsizlik balansında öz mövqeyini daha aydın şəkildə ortaya qoyur.

Hüseyin Büyükfırat

Türkiyə-Azərbaycan İş Adamları və Sənayeçiləri İctimai Birliyinin sədri