Dinozavrlar necə kürt yatıb? - Yeni araşdırma bu sualın cavabını TAPDI

Dinozavrların yumurtadan necə çıxması uzun müddətdir ki, qaranlıq qalırdı. Onlar timsahlar kimi ətraf mühitin istisindən asılı idilər, yoxsa quşlar kimi yumurtalarını birbaşa özləri isidirdilər?

Yenicag.az xəbər verir ki, “Frontiers in Ecology and Evolution” jurnalında dərc olunan yeni araşdırma oviraptorların yuva qurma davranışını və yumurtadan çıxma modellərini araşdıraraq bu suala cavab axtarır.

Tayvanlı tədqiqatçılar bu dinozavrların yumurtaları necə inkubasiya etdiyini daha yaxşı başa düşmək üçün istilik ötürmə simulyasiyalarını fiziki təcrübələrlə birləşdiriblər. Onlar həmçinin əldə etdikləri nəticələri müasir quşların inkubasiyası ilə müqayisə ediblər. Bunun üçün istiliyin yumurtalar arasında necə hərəkət etdiyini yoxlamaq məqsədilə oviraptorun tam ölçülü modelini və realistik yuva quruluşunu hazırlayıblar.

Model təxminən 70-66 milyon il əvvəl indiki Çin ərazisində yaşamış “Heyuannia huangi” adlı oviraptor növünə əsaslanıb. Bu dinozavrın uzunluğu təxminən 1,5 metr, çəkisi isə 20 kq idi. O, yumurtaların bir neçə halqa şəklində düzüldüyü yarıaçıq yuvalar qururdu.

Heyvanı yenidən canlandırmaq üçün tədqiqatçılar polistirol köpük və taxta çərçivədən istifadə edərək bədən quruluşunu hazırlayıb, sonra yumşaq toxumaları təqlid etmək üçün pambıq, qabarcıqlı kağız və parçadan istifadə ediblər. Yumurtalar isə qatrandan hazırlanıb. Təcrübələrdə tapılan fosil qalıqlarına uyğun olaraq iki dəst yumurta qoşa halqa şəklində düzülüb.

Komanda həm yetkin fərdin varlığının, həm də ətraf mühit şəraitinin yumurta temperaturlarına və inkubasiya nəticələrinə necə təsir etdiyini sınaqdan keçirib.

Soyuq şəraitdə, kürt yatan fərd yuvada olduqda xarici halqadakı yumurtaların temperaturu 6°C-yə qədər fərqlənirdi. Belə fərqlər eyni yuvadakı yumurtaların müxtəlif vaxtlarda çatlamasına (asinxron çıxış) səbəb ola bilərdi. Daha isti mühitlərdə isə bu fərq təxminən 0.6°C-yə qədər düşürdü. Bu, isti iqlimlərdə günəş işığının temperaturları bərabərləşdirməyə kömək etdiyini və yumurtadan çıxma prosesinə təsir göstərdiyini sübut edir.

Tədqiqatçılar həmçinin oviraptor inkubasiyasını müasir quşlarınkı ilə müqayisə ediblər. Quşların çoxu “termorequlyator təmas inkubasiyasına” (TCI) söykənir, yəni yetkin fərd birbaşa yumurtaların üzərində oturaraq onları isidir. Bunun üçün valideyn bütün yumurtalara toxunmalı, əsas istilik mənbəyi rolunu oynamalı və temperaturu sabit saxlamalıdır.

Oviraptorlar, çox güman ki, bu şərtləri ödəyə bilmirdilər. Onların halqaşəkilli yumurta düzümü valideynin bütün yumurtalarla eyni anda təmasda olmasına imkan vermirdi.

Tədqiqatçılar xəbərdarlıq edirlər ki, onların nəticələri bərpa edilmiş yuvaya və müasir ekoloji şəraitə əsaslanır. Bu şərait Təbaşir dövrünün sonundakından fərqlidir. Onlar həmçinin qeyd edirlər ki, oviraptorların inkubasiya dövrü müasir quşlardan daha uzun olub.

Bu məhdudiyyətlərə baxmayaraq, araşdırma oviraptorların yumurtalarına necə qulluq etdiyinə dair yeni perspektivlər açır. Fizika modellərini simulyasiyalarla birləşdirən bu iş dinozavrların çoxalmasını öyrənmək üçün yeni imkanlar yaradır.