İlham Əliyevin yeni Qafqaz erası: Sülhü də, gücü də Bakı müəyyənləşdirir – Aqil Ələsgər yazır

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində artıq bir reallıq formalaşıb: Cənubi Qafqaz əvvəlki kimi böyük güclərin idarə etdiyi “geosiyasi bufer zona” deyil. Bu regionda yeni siyasi iradə mərkəzi yaranıb və həmin mərkəzin adı Azərbaycandır. Bu transformasiyanın memarı isə Prezident İlham Əliyevdir.

Bu gün beynəlxalq analitik dairələrdə getdikcə daha çox qəbul edilən fikir budur ki, İlham Əliyev yalnız regional lider deyil; o, paralel güc mərkəzləri arasında balans yarada bilən, hərbi gücü diplomatik manevrlə birləşdirən və qlobal siyasi proseslərə təsir edən strateji oyun qurucusuna çevrilib.

Status-kvonu dağıdan lider: “Yeni Qafqaz” doktrinası

Onilliklər boyu Cənubi Qafqazda mövcud olmuş siyasi status-kvo bir çox beynəlxalq dairələr tərəfindən “dəyişməz reallıq” kimi təqdim edilirdi. Lakin İlham Əliyev həm hərbi, həm diplomatik, həm də psixoloji üstünlüklə bu sistemi dağıtdı.

44 günlük Vətən müharibəsi təkcə hərbi zəfər deyildi. Bu, beynəlxalq münasibətlərdə yeni güc düsturunun nümayişi idi. Ardınca həyata keçirilən lokal antiterror tədbirləri isə göstərdi ki, Azərbaycan artıq öz suverenliyini kənar təsir mərkəzlərinin razılığı olmadan təmin edə bilir.

Ən mühüm detal isə budur: Azərbaycan müharibəni qazandıqdan sonra sülh masasını da nəzarətə götürdü. Bu gün regionda:

• Sülh gündəliyini Bakı müəyyən edir;

• Delimitasiya və kommunikasiyalar məsələsində təşəbbüs Azərbaycandadır;

• Vasitəçilərin rolunu minimuma endirən birbaşa dialoq modeli formalaşdırılıb.

Qazaxın kəndlərinin bir güllə atılmadan geri qaytarılması artıq yeni diplomatik modelin praktik nümunəsi sayılır. Nəticədə Cənubi Qafqazda “kim əsas oyunçudur?” sualı faktiki olaraq bağlanıb. Regionun siyasi marşrutu artıq Bakısız müəyyən edilmir.

Avropanı parçalamadan idarə etmək: Fərdi diplomatiya strategiyası

İlham Əliyevin ən diqqətçəkən geosiyasi manevrlərindən biri Avropa ilə münasibətlərdə tətbiq etdiyi “fərdi tərəfdaşlıq” modelidir. Azərbaycan Avropa İttifaqına qarşı emosional və ya total qarşıdurma xətti seçmədi. Əksinə, Bakı Brüsselin institusional təzyiqlərini neytrallaşdırmaq üçün Aİ daxilində milli maraqları önə çıxardı.

Bu modelin mahiyyəti belədir:

• Brüssel səviyyəsində siyasi təzyiq ola bilər;

• Amma Roma, Budapeşt, Praqa və Bratislava üçün enerji təhlükəsizliyi daha vacibdir.

Məhz buna görə:

• İtaliya Azərbaycan qazının əsas tərəfdaşlarından birinə çevrildi;

• Macarıstan Bakı ilə strateji ittifaq xətti qurdu;

• Mərkəzi Avropa ölkələri Azərbaycanı enerji və logistika təhlükəsizliyinin əsas dayaqlarından biri kimi qəbul etməyə başladı.

Burada əsas siyasi ustalıq ondan ibarətdir ki, İlham Əliyev Avropanı qarşısına almadan, onun daxilində maraq balansı yaradıb. Bu isə anti-Azərbaycan siyasi dairələrin vahid mövqe formalaşdırmasını çətinləşdirir.

Enerji diplomatiyasından geosiyasi təsir gücünə

Bir dövr Azərbaycan sadəcə enerji ixracatçısı kimi qəbul edilirdi. Bu gün isə enerji Bakı üçün yalnız iqtisadi alət deyil – strateji təsir mexanizmidir. Xüsusilə:

• Cənub Qaz Dəhlizi;

• Orta Dəhliz layihəsi;

• Xəzər-Avropa enerji xətti;

• Türk dünyasını birləşdirən nəqliyyat arteriyaları

Azərbaycanı Avrasiyanın əsas tranzit və enerji düyünlərindən birinə çevirib. İlham Əliyevin fərqi ondadır ki, o, enerji siyasətini yalnız “satış” modeli kimi yox, geosiyasi təsir sistemi kimi qurub.

Bu gün Avropa üçün Azərbaycan:

• Alternativ enerji mənbəyi,

• Təhlükəsiz tranzit xətti,

• Rusiyadan asılılığı azaldan strateji tərəfdaş rolunu oynayır.

Bu isə Bakının siyasi çəkisini iqtisadi gücdən daha böyük səviyyəyə qaldırır.

Heydər Əliyev məktəbinin yeni mərhələsi

Heydər Əliyev Azərbaycanı dünya xəritəsində tanınan siyasi aktora çevirmişdisə, İlham Əliyev həmin xətti qlobal təsir modelinə transformasiya etdi. Bu gün Azərbaycan:

• Qoşulmama Hərəkatında aktiv və təsirli mövqeyə malik ölkə,

• Türk Dövlətləri Təşkilatı daxilində əsas siyasi mühərrik,

• Enerji, nəqliyyat və təhlükəsizlik məsələlərində dialoq platforması,

• COP, WUF kimi qlobal tədbirlərə ev sahibliyi edən aktordur.

Bu siyasətin əsas xüsusiyyəti balans modelidir. İlham Əliyev:

• Qərblə münasibətləri qoruyur;

• Rusiya ilə idarəolunan siyasi məsafə saxlayır;

• Türk dünyası ilə inteqrasiyanı gücləndirir;

• Çin və Orta Asiya xəttində tranzit üstünlüyü qurur.

Ən önəmli məqam isə budur: Azərbaycan heç bir geosiyasi blokun əlavəsinə çevrilmir. Bakı bütün mərkəzlərlə işləyir, amma qərarlarını özü verir.

Yeni reallıq: Bakı artıq periferiyada deyil

Bir vaxtlar böyük güclərin təsir sahəsi hesab olunan Azərbaycan artıq regional obyekt deyil – siyasi subyektdir. Bu gün:

• Qafqazdakı proseslər Bakının mövqeyi nəzərə alınmadan həll edilmir;

• Enerji təhlükəsizliyi Azərbaycan olmadan planlaşdırılmır;

• Orta Dəhlizsiz Avrasiyanın yeni logistika xəritəsi tam görünmür;

• Türk dünyasının siyasi inteqrasiyası Bakısız mümkün sayılmır.

Bu isə İlham Əliyevin yaratdığı modelin əsas nəticəsidir: Azərbaycan artıq hadisələrə reaksiya verən ölkə yox, hadisələrin istiqamətini müəyyən edən aktora çevrilib.

Qısacası, İlham Əliyevin qurduğu siyasi modelin əsas gücü təkcə hərbi qələbədə deyil. Onun əsas üstünlüyü müxtəlif güc alətlərini – hərbi potensialı, enerji resurslarını, tranzit imkanlarını və fərdi diplomatiyanı vahid strateji sistemdə birləşdirməsindədir. Bu gün Cənubi Qafqazda ssenari kənarda yazılmır.

Yeni geosiyasi xəritənin mühüm hissəsi artıq Bakıda formalaşır və digər aktorlar bu reallığa uyğunlaşmağa məcbur qalırlar.