Şimal dənizində 100 metrlik SUNAMİ: Elmi mübahisəyə son qoyuldu

Şimal dənizinin cənub hissəsində, dəniz yatağının altında yerləşən Silverpit kraterinin mənşəyi ilə bağlı uzun müddətdir davam edən elmi mübahisə artıq öz həllini tapıb. Yeni tədqiqatlar göstərir ki, bu struktur təxminən 43-46 milyon il əvvəl bölgəyə bir asteroid və ya kometanın çırpılması nəticəsində yaranıb.

Yenicag.az xəbər verir ki, bu barədə tədqiqat “Nature Communications” jurnalında dərc olunub.

Tədqiqata Edinburqdakı Heriot-Uatt Universitetindən Dr. Uisdean Nikolson rəhbərlik edib. Komanda seysmik görüntüləmə, qaya parçalarının mikroskopik analizi və kompüter modelləşdirməsini birləşdirərək, Silverpitin Yerin nadir zərbə kraterlərindən biri olduğuna dair indiyədək olan ən aydın sübutu ortaya qoyub.

Silverpit Şimal dənizində, Yorkşir sahillərindən təxminən 128 km aralıda, dəniz dibindən təxminən 700 metr aşağıda yerləşir. Geoloqlar 2002-ci ildə bu formasiyanı ilk dəfə aşkar etdikdən bəri üç kilometr enindəki krater və onu əhatə edən, təxminən 20 km məsafəyə yayılan dairəvi qırılmalar kəskin müzakirələrə səbəb olmuşdu.

İlkin araşdırmalar bu strukturun yüksək sürətli asteroid zərbəsi nəticəsində yarandığını irəli sürürdü. Bu ideyanın tərəfdarları kraterin yuvarlaq formasını, mərkəzi zirvəsini və məlum zərbə kraterlərində tez-tez rast gəlinən konsentrik qırılmaları əsas gətirirdilər.

Lakin digər alimlər fərqli izahlar təklif edirdilər. Bəziləri yeraltı duz hərəkətinin qaya təbəqələrini deformasiyaya uğratdığını və bu strukturu yaratdığını, digərləri isə vulkanik fəaliyyətin dəniz dibinin çökməsinə səbəb ola biləcəyini iddia edirdilər. 2009-cu ildə geoloqlar hətta bu məsələ ilə bağlı səsvermə də keçirmişdilər. “Geoscientist” jurnalının 2009-cu il dekabr nömrəsindəki hesabata görə, həmin vaxt iştirakçıların əksəriyyəti asteroid zərbəsi variantını rədd etmişdi.

Dr. Nikolsonun komandası dəniz dibinin altından götürülmüş yeni seysmik görüntüləri və geoloji nümunələri analiz edib.

“Yeni seysmik görüntüləmə bizə kraterə görünməmiş bir baxış bucağı qazandırdı. Bölgədəki neft quyusundan götürülən nümunələr krater döşəməsi ilə eyni dərinlikdə nadir “şoklanmış” kvars və feldispat kristallarını üzə çıxardı. Bunları tapdığımız üçün çox şanslıyıq. Bu sanki samanlıqda iynə axtarmaq kimi bir şey idi. Bu kristallar zərbə krater hipotezini şübhəsiz sübut edir, çünki onlar yalnız həddindən artıq şok təzyiqləri tərəfindən yaradıla bilən bir quruluşa malikdirlər”, – Nikolson bildirib.

Bu mikroskopik minerallar yalnız asteroid zərbələri zamanı yaranan ekstremal təzyiqlər altında formalaşır və baş vermiş hadisəni qəti şəkildə təsdiqləyir.

Sübutlar göstərir ki, təxminən 160 metr enində olan asteroid qərbdən dar bucaq altında dəniz dibinə çırpılıb.

Dr. Nikolson deyir: “Bir neçə dəqiqə ərzində zərbə 1,5 kilometr hündürlüyündə qaya və su pərdəsi yaratdı, daha sonra bu kütlə dənizə çökərək hündürlüyü 100 metrdən çox olan sunami yaratdı”.

Bu toqquşma dəniz dibində şiddətli partlayışa səbəb olub və bölgəyə yayılan nəhəng dalğalar yaradıb.

Dr. Nikolson bildirib ki, Silverpit nadir və müstəsna dərəcədə yaxşı qorunmuş yüksək sürətli zərbə krateridir.

Silverpitin bir zərbə krateri kimi təsdiqlənməsi onu Meksikadakı dinozavrların kütləvi məhvi ilə əlaqələndirilən Çiksulub krateri və bu yaxınlarda Qərbi Afrika sahillərində aşkar edilmiş Nadir krateri ilə eyni kateqoriyaya qoyur.