Beynimiz necə "QUSUR"? - Alimlər gizli drenaj sistemini kəşf etdilər

Beyin tullantılardan necə azad olur? O, limfatik sistem kimi tanınan ixtisaslaşmış drenaj şəbəkəsinə arxalanır. Alimlər bu sistemin necə işlədiyini anlamaq üçün çalışırlar və bu prosesdə beyin görüntüləmə texnologiyasının imkanlarını yeni hədlərə çatdırıblar.

Yenicag.az xəbər verir ki, Cənubi Karolina Tibb Universitetinin (CKTU) tədqiqatçıları tərəfindən “iScience” jurnalında dərc olunan yeni araşdırma bu sistemdə əvvəllər məlum olmayan idarəetmə nöqtəsinin insanlardakı ilk birbaşa sübutunu təqdim edir.

Bu struktur orta meningeal arteriyadır (MMA) və belə görünür ki, o, beynin maye və tullantıları təmizləməsində əsas rol oynayır.

Fəlsəfə doktoru Öndər Albayramın rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu NASA ilə əməkdaşlıq çərçivəsində əldə edilmiş təkmil real zamanlı MRT alətlərindən istifadə edib. Bu görüntüləmə texnikaları ilkin olaraq kosmik uçuşun beyindəki maye hərəkətini necə dəyişdiyini öyrənmək üçün hazırlanmışdı.

Komanda bu texnologiyadan istifadə edərək altı saat ərzində beş sağlam fərddə MMA boyunca serebrospinal (beyin-onurğa beyni) və interstisial (hüceyrəarası) mayelərin hərəkətini izləyib. Müşahidə etdikləri gözlənilməz olub. Maye sürətlə və dinamik şəkildə axan qandan fərqli olaraq yavaş və sabit hərəkət edirdi. Bu daha yavaş model mayenin qan dövranı sistemindən başqa, limfatik sistemin bir hissəsi olduğunu göstərirdi.

“Biz arteriya vasitəsilə hərəkət edən qan kimi davranmayan bir axın nümunəsi gördük. O, daha yavaş idi, daha çox drenaja bənzəyirdi və bu damarın beynin təmizləmə sisteminin bir hissəsi olduğunu göstərirdi”, – CKTU-nun dosenti Albayram bildirib.

Beyin və onurğa beyni meninks adlanan təbəqəli membranlarla qorunur. Uzun illər alimlər bu membranların beyni bədənin immun və limfatik sistemlərindən ayırdığına inanırdılar. Bu baxış son on ildə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib.

Albayram illərini meninks daxilindəki limfatik damarları öyrənməyə sərf edib. Onun işi göstərir ki, bu damarlar tullantıları beyindən uzaqlaşdıran və bədənin daha geniş limfatik şəbəkəsinə daşıyan kanallar rolunu oynayır və oradan da tullantılar kənarlaşdırıla bilir.

Mayelərin beyin və bədənin qalan hissəsi arasında necə hərəkət etdiyini anlamaq mühümdür. Bu, tədqiqatçılara nevroloji və psixiatrik vəziyyətlərin qarşısını almaq və müalicə etmək üçün daha yaxşı yollar hazırlamağa kömək edə bilər.

Albayram əvvəllər, 2022-ci ildə *Nature Communications* jurnalında dərc olunan bir araşdırmada, insanlarda bu meningeal limfatik damarların vizuallaşdırılmasına kömək etmişdi. Bu yeni işdə isə komanda beynin limfatik strukturlarının dərinliklərində real zamanlı maye hərəkətini qeydə alıb.

Bu ətraflı analiz göstərdi ki, MMA-nı əhatə edən nahiyədə, adətən, limfatik damarlarda tapılan hüceyrələr mövcuddur. Bunlar bədən boyu tullantıların təmizlənməsinə cavabdeh olan eyni növ strukturlardır.

Görüntüləmə və toxuma məlumatları birlikdə təsdiqlədi ki, MRT-də müşahidə olunan yavaş hərəkət edən maye qan damarları vasitəsilə deyil, limfatik damarlar vasitəsilə hərəkət edir və bu da skanları birbaşa bioloji sübutlarla əlaqələndirir.

Bu tədqiqatın əsas xüsusiyyəti heyvan modelləri ilə başlamaq əvəzinə, ilk növbədə, sağlam insanları öyrənməyə fokuslanmasıdır. Bu yanaşma alimlərə sistemin normal şəraitdə necə işlədiyinə dair aydın istinad nöqtəsi yaratmağa imkan verir.

Həmin baza xəstəlik zamanı nələrin dəyişdiyini müəyyən etmək üçün zəruridir. Məsələn, bu drenaj sistemindəki pozuntular travmatik beyin zədəsindən sonra və ya neyrodegenerativ xəstəliklərdə rol oynaya bilər.

Bu kəşf genişmiqyaslı təsirlərə malik ola bilər. O, alimlərə qocalmanı, beyindəki iltihabı, zədələnməni, Altshaymer xəstəliyini və psixiatrik vəziyyətləri daha yaxşı anlamağa kömək edə bilər.

Albayram artıq bu tapıntılara əsaslanaraq neyrodegenerativ xəstəlikləri olan insanlarda bu drenaj sisteminin özünü necə apardığını öyrənir. Uzunmüddətli məqsəd erkən diaqnostikanı təkmilləşdirmək, profilaktik strategiyalar hazırlamaq və daha effektiv müalicə üsulları yaratmaqdır.